บทความที่ ๑๕๔: ๕ วันฉันเปลี่ยน

โดย ศรชัย ฉัตรวิริยะชัย
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๗ มิถุนายน ๒๕๕๒

การทานอาหารหากไม่ได้เป็นไปเพื่อเพิ่มความอยากในอาหารก็เป็นกุศล การเขียนหนังสือหากมิได้เป็นไปเพื่อเสริมสร้างอัตตาของตนก็ควรลงมือกระทำอย่าได้รอช้า ผู้ที่ไม่ได้ฝึกตนและฝึกใจนั้น ยากที่จะเห็นเส้นสายลายแทงที่ละเอียดในเรื่องของจิตของใจ “เห็นเสือแต่ไม่เห็นลายเสือ” อาจารย์ไพบูลย์ของผมเคยว่าเอาไว้

ผมครุ่นคำนึงถึงสองสามประโยคข้างบนนี้กับงานที่ตนทำผ่านพ้นไป งานอบรมละครสำหรับเยาวชนที่ตั้งชื่อเอาไว้อย่างท้าทายว่า “5 วันฉันเปลี่ยน” เป็นเรื่องไม่ยากที่จะเขียนถึงงานนั้นให้ดูดีสวยหรู แต่จะมีประโยชน์อย่างใดเล่าเพราะมันไม่ “สนุก” อาจจะก่อประโยชน์บ้าง แต่ก็กระผีกกระเผาะเต็มที สู้เขียนวิพากษ์ตนเองไม่ได้น่าสนใจกว่าเป็นไหนๆ

งานอบรมละคร “5 วันฉันเปลี่ยน” คัดสรรผู้เข้าร่วมให้มีอายุระหว่าง 14-18 ขวบปี แต่สุดท้ายเรามีสมาชิกตั้งแต่อายุ 13 ขวบไล่เรื่อยไปจนถึง 50 กว่าขวบ ตามวาระและโอกาสของแต่ละคนที่เชื้อเชิญตัวเองเข้ามาร่วมในงาน อายุเป็นเรื่องที่ผมให้ความสำคัญเพราะเห็นว่าช่วงนี้เป็นวัยหัวเลี้ยวหัวต่อ วัยรุ่นกำลังจะสร้างทัศนะบางอย่าง บ่มเพาะความเข้าใจบางอย่างเกี่ยวกับตัวเอง ประกอบสร้างตัวเองจากประสบการณ์ซึ่งก็มีอย่างกระท่อนกระแท่นเต็มทนในระบบการศึกษาและสังคมที่ไม่ได้ช่วยอะไรสักเท่าใด เลยจากนี้ไปหากเราไม่ให้ความสนใจกับเขา เราก็จะได้ผู้ใหญ่ที่ไม่มีคุณภาพ มาเพิ่มจำนวนสมทบไปกับที่มีอยู่แล้ว นั่นคงไม่ใช่อนาคตที่เราอยากเห็น

หลายคนถามว่าเหตุใดผมจึงไม่ใช้แนวทางจิตตปัญญาในการอบรมเยาวชน ทำไมไม่หันเหพวกเขาเข้าสู่แนวทางของพุทธศาสนา เพราะเหตุใดจึงไปอบรมเยาวชนของเราด้วยแนวทางการละครของผู้ที่ถูกกดขี่ (Theatre of the Oppressed) ซึ่งบางคนโจมตีว่าเป็นละครของพวกหัวเอียงซ้าย!! ผมไม่ได้ปฏิเสธแนวทางของจิตตปัญญาและพุทธศาสนาแต่ผมเชื่อในลำดับขั้นของการพัฒนาทางจิตสำนึกว่าต้องดำเนินไปเป็นลำดับ สำหรับเยาวชนการเรียนรู้ให้ทำลายอัตตาเสียตั้งแต่ยังไม่รู้ฤทธิ์เดชของอัตตาก็เท่ากับเราชิงสุกก่อนห่าม อัตตาไม่ใช่สิ่งที่เลวร้าย อาจารย์ใหญ่ (วิศิษฐ์ วังวิญญู) เคยว่าเอาไว้ ก็ตรงกับที่ ติช นัท ฮันห์ บอกว่าเราจะเลือกชื่นชมแต่ดอกไม้ที่สวยงามแล้วทำเป็นไม่รู้จักกองขยะที่เน่าเหม็นไม่ได้ เพราะสองสิ่งก็คือสิ่งเดียวกัน ในกองขยะก็มีดอกไม้ ในอวิชชาก็มีโอกาสของการรู้แจ้ง ส่วนเอคฮาร์ท โทลลี บัณฑิตผู้อยู่กับปัจจุบันขณะก็พูดเสมอว่าก้อนกองสังขารนั้นอย่าไปทิ้งขว้างทีเดียวนา เพราะเวลาคนเราพลิกเปลี่ยนก็อาศัยกองทุกข์นี่แหละช่วยดัน ช่วยผลักให้ผันข้าม (transmute) ไปสู่สภาวะใหม่ได้

ผมเชื่อในอาจารย์เหล่านี้จึงได้รับเอาละครนี้มาเป็นเชื้อปะทุ ปลุกอัตตาของเยาวชนเหล่านี้ให้ลุกขึ้นมาอย่างปราศจากการหลบซ่อนปกปิดในนามของศีลธรรม จริยธรรม หรือความกริ่งเกรงอื่นใด ปลุกให้เขาเหล่านั้นมาเผชิญหน้ากับมารในตัวของพวกเขา แน่นอนว่าต้องอยู่ในพื้นที่อันปลอดภัยและโอบรับได้ทุกอย่าง งานเช่นนี้ต้องการการตื่นรู้ของคณะผู้จัดทำ ต้องเป็นการตื่นรู้ในระดับที่ไม่ธรรมดา ผู้เข้าร่วมจึงต้องฝึกไปพร้อมๆ กับคณะผู้จัดซึ่งต้องตื่นรู้และตื่นตัวอยู่เสมอ เราค่อยๆ ผลักเขาออกจากพื้นที่ของความคุ้นชินมาเป็นพื้นที่ของความเป็นไปได้ของละคร บรรยากาศของค่ายมิได้เป็นไปด้วยความสงบ แต่มีความโกลาหลมีคลื่นใต้น้ำที่ผุดพรายขึ้นมาให้ได้ศึกษากันเป็นระยะ ความรู้สึกลึกๆ จะถูกกระตุ้นแต่มิใช่ด้วยต้องการให้ฟูมฟาย แต่เป็นการฟูมฟักความเข้าใจใหม่ด้วยสายตาใหม่ แหวกจอกแหนที่เป็นม่านบังตาให้เห็นพื้นน้ำเบื้องล่าง

ชลลดา ทองทวี อ้างอิงงานของ อมิต โฆษวามี ว่าการเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์มีขั้นตอนอยู่ 4 ขั้นดังนี้

1. การรับรู้ (perception) --> 2. การสร้างมโนทัศน์ (conception) --> 3. การคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking) --> 4. การคิดเชิงสรรค์สร้าง (creative thinking) ค่ายละครที่ทำลงไปผมเชื่อว่ามีปฏิบัติการทั้ง 4 อย่างนี้ ในสังคมไทยเรามิได้ขาดขั้นที่ 1, 2 มากนัก แต่ผมเห็นว่าเราอ่อนขั้นตอนที่ 3, 4 เพื่อนผู้รู้ของผมคนหนึ่งที่อาศรมศิลป์ก็เคยกล่าวเอาไว้ว่าในกระบวนการจิตตปัญญาของเรายังขาดการคิดเชิงวิพากษ์เช่นเดียวกัน จะเกิดอะไรขึ้นถ้าหากเยาวชนของเราหรือแม้กระทั่งตัวเราเองขาดการคิดเชิงวิพากษ์ สิ่งที่เกิดขึ้นก็คือเราจะมีแนวโน้มการรับเอา เชื่อตามอย่างเซื่องๆ ซึ่งผู้มีอำนาจแต่เขลาปัญญาอยากให้ประชาชนของตนเป็นอย่างนั้น ลองนึกดูเล่นๆ ว่าในอีก 50 ปีข้างหน้าเมื่อผู้อ่านข้อเขียนนี้ก็คงเสียชีวิตไปแล้วกว่าครึ่ง เราทิ้งมรดกแห่งความเซื่องเซื่อเอาไว้ให้กับลูกหลานของเรา สังคมของเราจะอุดมไปด้วยคนเบาปัญญาแต่เมาอำนาจ การปล่อยให้เป็นไปเช่นนี้ต่างหากที่เป็นการทำร้ายประเทศไทย มิใช่การลุกขึ้นมาตะโกนขอให้สมานฉันท์ หากผู้ลุกขึ้นประกาศมายังแยกแยะไม่ออกระหว่าง “ความสมานฉันท์” กับ “ความเซื่องเซื่อ”

ผมไม่ใคร่จะพบการบ่มเพาะความคิดเชิงวิพากษ์ในกระบวนการจิตตปัญญา หรือในการเรียนเรื่องพุทธศาสนา ผมจึงมองหาแนวทางอื่นเข้ามาหลอมรวม โดยจะเรียกว่าเป็นขั้นตอน “เหยียบผ่าน” หรืออย่างไรก็ตามที แต่เช่นเดียวกับจิตสำนึกเรื่องการเมือง หากจิตสำนึกในการศึกษาพุทธศาสนาเป็นไปแบบเซื่องๆ ผมก็ไม่เชื่อว่าใครจะบรรลุธรรม หากใครไม่กล้าคิดวิพากษ์ความเชื่อทางศาสนาของตนเองเสียก่อนอย่างถึงพริกถึงขิง โอกาสที่จะแปรเปลี่ยนสิ่งเหล่านั้นมาเป็นความเข้าใจได้ในภายหลังก็แทบไม่มี การคิดเชิงวิพากษ์จึงไม่ใช่การวิจารณ์ผู้อื่นอย่างที่ใครหลายคนเข้าใจผิด ที่ถูกคือผู้นั้นต้องรู้จักวิพากษ์ตัวเองเสียก่อนอย่างลึกซึ้งและหลากหลายแง่มุม และควรจะต้องทำให้มากกว่าการวิพากษ์ผู้อื่นหรือเรื่องอื่น เมื่อนั้นก็อาจจะมีหนทางตกผลึกเกิดเป็นความคิดเชิงสรรค์สร้างได้ในที่สุด

แต่ถ้าหากไปสุดโต่งคือคิดวิพากษ์หรือคิดแบบแยกแยะมากจนเกินไป โอกาสที่จะเห็นธรรมก็เป็นเรื่องยาก อย่างชาวตะวันตกผู้หันมาสนใจพุทธศาสนาต้องประสบ พวกเขาไม่ใคร่จะเข้าใจการสอนในแบบพุทธศาสนาเพราะเห็นว่าเข้าใจยาก แท้จริงแล้วกระบวนการทำความเข้าใจของเขาต่างหากที่เป็นปัญหา เยาวชนไทยของเรานั้นเล่าก็ไปสุดโต่งอีกด้านหนึ่ง เพราะกระบวนการทำความเข้าใจในเรื่องต่างๆ ของเราเป็นไปแบบเซื่องๆ ก็คือว่าตามกันไป ถามว่าทำไมต้องทำ คำตอบก็คือไม่รู้เหมือนกัน เราอยากจะให้เยาวชนคิดเป็นแต่ห้ามเถียง ห้ามสร้างความวุ่นวาย แล้วอย่างนี้เด็กจะเรียนรู้เรื่องการขบถต่อขนบจากไหน?

บทความที่ ๑๑๗: เจ้าอารมณ์

โดย ศรชัย ฉัตรวิริยะชัย
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๒๑ กันยายน ๒๕๕๑

ช่วงหลังมานี้ในบ้านเราเมืองเราและในหมู่เพื่อนฝูงมิตรสหาย ผมมักจะได้ยินเรื่องราวของการปะทะกันและแยกขั้วแบ่งฝ่ายระหว่าง “เหตุผล” กับ “อารมณ์” อยู่เสมอ นักการเมืองบางท่านอ้างถึงเรื่องการใช้เหตุผล การยึดมั่นในข้อมูลและข้อเท็จจริง และมักจะโจมตีฝ่ายตรงข้ามที่ “ใช้แต่อารมณ์และความรู้สึก” การใช้อารมณ์จึงดูเหมือนเป็นการถดถอยกลับไปสู่ความไร้อารยะ สมมุติฐานที่ซ่อนเร้นของเขาก็คือการใช้เหตุผลนั้นเป็นวิวัฒนาการขั้นสูงของการเป็นมนุษย์ ผู้ที่ยังติดอยู่กับการใช้อารมณ์จึงเป็นผู้ที่ไม่ควรจะเรียกว่าเป็นผู้ประเสริฐ หรือเป็นอารยชน

ในขณะที่ผู้นิยมเหตุผลดูเหมือนว่าจะเป็นผู้กำชัยในการกำหนดทิศทางของโลกมนุษย์ในปัจจุบัน แต่มนุษย์อีกจำพวกหนึ่งกลับรู้ดีว่า “อารมณ์” ต่างหากที่อยู่เบื้องหลังของการขับเคลื่อนทางสังคม และมีผลต่อการเลือกและการตัดสินใจของบุคคลส่วนใหญ่มากกว่าเหตุผล ผู้ที่เป็น เจ้า (นายเหนือ) อารมณ์ และรู้เส้นสนกลในของการทำงานของอารมณ์จึงสามารถเลือกจะกระทำการบางอย่างที่ผิดจากความคาดหมายของผู้คน ดังเช่นผู้นำประเทศบางคนที่มีพฤติกรรมเอาแน่เอานอนไม่ได้ ชอบระเบิดอารมณ์กับนักข่าว ตอบไม่ตรงคำถามและมักไพล่ไปโจมตีผู้ถามด้วยถ้อยคำผรุสวาท ผู้ที่เผลอไผลไม่ทันเกม ก็จะต้องเสียความรู้สึก เสียอารมณ์เป็นธรรมดา แบบนี้จะเรียกว่าผู้นำของเราขาดจริยธรรมในการใช้อารมณ์หรือไม่?

เป็นที่น่าเสียดายว่าการเรียนรู้เรื่องอารมณ์ความรู้สึกกลับเป็นสิ่งที่ได้รับความสนใจในระดับรองๆไปในระบบการศึกษาของเรา ทั้งๆ ที่ไม่นานมานี้แดเนียล โกลแมนเขียนเรื่องความฉลาดทางอารมณ์ (EQ) แล้วได้รับความสนใจไปทั่ว แต่ถึงทุกวันนี้ในบ้านเราก็ยังล้มคว่ำคะมำหงายในการประยุกต์ใช้ให้ได้จริงในแวดวงการศึกษาที่ถูกความคิดแบบกระบวนทัศน์เก่าคลุมครอบอยู่ หากเราได้พูดคุยแลกเปลี่ยนข้ามกรอบของสาขาวิชาที่แข็งตึง ความเข้าใจในเรื่องนี้น่าจะได้ขยายขอบเขตออกไปได้อีกมาก ลองจับความเข้าใจในเรื่องสภาวะทางอารมณ์ตามขนบพุทธ ไปปะทะสังสรรค์กับคำอธิบายของฝ่ายจิตวิญญาณแบบกระบวนทัศน์ใหม่ มาผสมผเสกับความเข้าใจในด้านอารมณ์ของศิลปะการละครทั้งของตะวันตกและตะวันออก ในความ ‘มั่วนิ่ม’ อาจจะมีบางอย่างงอกงามขึ้นได้ แทนที่จะมีแต่การแยกกันอยู่ และ “งอกงอม” กันอย่างทุกวันนี้

ว่ากันแบบรวบรัดตัดความที่สุดในทางพุทธศาสนา “ความรู้สึก” กับ “อารมณ์” นั้นไม่ใช่สิ่งเดียวกัน แม้คนทั่วไปจะ รู้สึก อย่างนั้นก็ตาม เรามักจะใช้คำว่า “ความรู้สึก” กับ “อารมณ์” สลับกันตลอดเวลา บางครั้งวัยรุ่นชอบพูดติดปากว่า “อารมณ์เสีย” (ต้องทำเสียงสูงๆ ต่ำๆ) แต่ที่จริงแล้วเขาอาจจะหมายถึงการเสียความรู้สึกมากกว่า ตามหลัก ปฏิจจสมุปบาท ความรู้สึกนั้นเกิดอย่างอัตโนมัติเป็นความสืบเนื่องของ ผัสสะ ความรู้สึกนี้ภาษาทางพระเรียกว่า “เวทนา” แต่ไม่ใช่เวทนาที่เราเข้าใจกันทั่วๆ ไป ยกตัวอย่างถ้าทานส้มตำแล้วรู้สึกเผ็ดร้อนในปากอันนี้เวทนาก็เกิด แต่อารมณ์นั้นค่อยเกิดตามมา เช่นอยากทานส้มตำปลาร้ามาหลายวันแล้ว เพิ่งมาได้ทานวันนี้ถึงแม้จะเผ็ดจี๊ดจนปากแทบพังแต่ก็มีความสุขเพราะได้ทานของโปรด

ถึงแม้ความรู้สึกกับอารมณ์ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน แต่ก็มีความเกี่ยวข้องกันอยู่ เพราะสภาวะทางอารมณ์ของคนๆ หนึ่งสามารถจะมีอิทธิพลต่อความรู้สึกของผู้อื่นได้ ปราชญ์ทางการละครอินเดียรู้เรื่องนี้มานานแล้ว ในตำรานาฏยศาสตร์ได้มีการกล่าวถึงเรื่อง “สภาวะ” หรือ Bhava ซึ่งไปตรงกับความเข้าใจทางพุทธเรื่อง “ภพ” (Becoming) ซึ่งก็หมายถึง “อารมณ์” หรือ Mood นั่นเอง ทางอินเดียบอกว่าหนทางหนึ่งที่จะถ่ายทอดความรู้สึกไปสู่ผู้ชมละครได้นั้น ตัวผู้แสดงต้องสร้างให้เกิด “ภาวะ” นั้นๆ ด้วยการแสดงออกทางสีหน้าท่าทางอย่างชัดเจน เช่น โกรธก็ต้องมีการถลึงตา เลิกคิ้ว หรือเมื่อตกอยู่ในความรักก็สะเทิ้นอายจนต้องวิ่งข้ามภูเขาสิบลูก เป็นต้น ความรู้สึกที่สามารถจะสร้างให้เกิดกับผู้ชมหรือเรียกว่า รสะ นั้นมีอยู่มากมายหลายแบบ ยกตัวอย่างเช่น เราทรรส มีโกรธะเป็นภาวะ และศฤงคารรส หรือรสแห่งความรัก มีรติหรือความยินดีเป็นภาวะ เป็นต้น เมื่อมีรสอยู่หลายแบบแต่ไม่รู้เป็นเพราะเหตุใดรัฐบาลของเราถึงเป็นผู้เชี่ยวชาญในการสร้างรสอยู่แบบเดียวก็คือรสแห่งความเคืองแค้น และขุ่นข้องหมองใจให้กับประชาชน?

ในมิติจิตวิญญาณกระบวนทัศน์ใหม่ คุรุอย่างเอ็กฮาร์ต โทลลี ให้คำจำกัดความอย่างเข้าใจง่ายๆ ว่า อารมณ์ก็คือ "ปฏิกิริยาตอบสนองของร่างกายมีต่อความคิด" เขาอธิบายเพิ่มเติมว่าปฏิกิริยาของร่างกายที่เกิดจากสิ่งเร้าภายนอกนั้นเรียกได้ว่าเป็นเพียงความรู้สึกในระดับ “สัญชาตญาณ” เท่านั้น เช่น ถ้าหากเห็นสุนัขเห่าและวิ่งมาหาเรา ร่างกายจะมีการตอบสนองเป็นต้นว่าหัวใจเต้นเร็วขึ้น ขาสั่นจนก้าวไม่ออก ตรงนี้เกิดขึ้นเองโดยไม่ผ่านการคิด แต่อารมณ์นั้นจะเกิดจากความคิดปรุงแต่ง ซึ่งมีความยึดมั่นในตัวตนของเรามาเกี่ยวข้อง เช่น เห็นสุนัขวิ่งเข้ามาจะกัด เกิดความกลัวในเบื้องต้น (Primal Fear) แต่ไม่ปล่อยให้มันปรุงแต่งต่อมาเป็นอารมณ์วิตก หวาดหวั่น ก็สามารถควบคุมสติและสถานการณ์เอาไว้ได้ เรื่องแปลกก็คือแม้แต่เพียงคิดถึงเหตุการณ์อะไรบางอย่างในหัวของเรา อารมณ์ก็สามารถเกิดขึ้นได้ โดยที่เหตุการณ์นั้นไม่จำเป็นจะต้องเกิดขึ้นจริงเลยด้วยซ้ำ และนี่เป็นสิ่งที่นักแสดงที่มีพื้นฐานมาจากทางตะวันตกรู้จักกันดีว่าเป็นเรื่องของ “Emotional Memory” หรือการสร้างความสมจริงทางอารมณ์ให้เกิดขึ้นผ่านทางจินตนาการ คอนแสตนติน สตานิสสลาฟสกี้ นักการละครชาวรัสเซีย กล่าวว่าทุกๆ คนมีศักยภาพที่สามารถจะทำได้

ทุกๆ คนเป็นเจ้า (ของ) อารมณ์ แต่จะมีสักกี่คนที่เป็น เจ้า (นาย) อารมณ์ คือ รู้ทันการเกิดขึ้นของอารมณ์ เพราะกว่าเราจะรู้ก็มักสายไปเสียแล้ว เพื่อนบางคนมาสารภาพบอกว่าช่วงนี้รู้สึกตัวเองเครียดมาก แต่พอถูกซักถามก็ตอบไม่ได้ว่าเป็นเรื่องอะไร นี่อาจเป็นเพราะเราเห็นไม่ทันในความปุบปับเร่งรีบ มีชีวิตที่แขวนอยู่กับ Deadline อันต่อไปอย่างต่อเนื่อง ชีวิตของคนหลายๆ คนจึงมีแต่อารมณ์ขี้โมโห หงุดหงิด รำคาญเป็นเจ้าเรือน

คนบางคนชอบสุมความรู้สึกให้กับตัวเอง ทุกๆ ครั้งที่รู้สึกว่างลง แทนที่จะรู้สึกดีกลับรู้สึกว่าจะต้องหาอะไรมาทำให้วุ่นๆ เข้าไว้ เพราะอัตตามันไม่ยอม มันไปคิดเอาเองว่าถ้าเราว่างลงตัวเราจะรู้สึกไม่มีคุณค่า และเรามักจะหลงไปคิดว่าเราจะยอมอยู่อย่างมีอารมณ์ลบๆ แบบนี้ยังดีเสียกว่าจะกลายเป็นคนที่หมดความรู้สึก หรืออยู่อย่างหุ่นยนต์ที่ไร้อารมณ์ นี่เป็นความเข้าใจผิด ศาสดาทุกศาสนาไม่เคยสอนให้เราหมดความรู้สึก ความรู้สึกเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นเพราะเราเป็นมนุษย์ มันเกิดขึ้นเองตามความสืบเนื่องของเหตุและปัจจัย

ถ้าเราหมดความรู้สึกเราจะไม่เห็นความงามของดอกไม้ริมทางเดิน ถ้าเราหมดความรู้สึกเราจะไม่อาจรับรู้ความทุกข์ยากของเพื่อนมนุษย์และสรรพชีวิต การกลับมาใคร่ครวญในเรื่องอารมณ์ของเราอย่างลึกซึ้งจะทำให้มนุษย์เราก้าวข้ามไปสู่ความตื่นรู้อันพ้นไปจากอหังการของความคิดและเหตุผลได้ใช่หรือไม่?