บทความที่ ๑๑๙: กระบวนกรสำคัญไฉนในกระบวนการเรียนรู้

โดย ปรีดา เรืองวิชาธร
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ หนังสือพิมพ์โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๕ ตุลาคม ๒๕๕๑

การเรียนรู้ที่ทำให้ผู้เรียนเปลี่ยนแปลงได้หลายด้านหลายมิติและเปลี่ยนแปลงอย่างลงลึกนั้น คำตอบไม่ได้อยู่ที่การมีเครื่องไม้เครื่องมืออันวิเศษมหัศจรรย์หรือเทคโนโลยีทางการศึกษาชั้นสูง ไม่ได้อยู่ที่ครูผู้สอนที่รอบรู้ชำนาญแล้วพร่ำสอนในแบบที่หยิบยื่นความรู้ให้ทางเดียว และอาจไม่ได้อยู่ที่การส่งเสริมบังคับให้ผู้เรียนต้องแสวงหาเติมเต็มความรู้ด้วยความรู้สึกขาดพร่องอยู่ตลอดเวลา ทำเหมือนผู้เรียนเป็นถังขนาดมหึมาเพื่อรองรับข้อมูลความรู้อันมากมายมหาศาลในโลกสมัยใหม่นี้ แต่แล้วผู้เรียนก็ไม่สามารถย่อยสังเคราะห์และเชื่อมโยงความรู้เข้าสู่วิถีชีวิตที่เป็นจริง และไม่สามารถประยุกต์ใช้เพื่อแก้ปัญหาการอยู่ร่วมกันในระดับสังคมได้

การเรียนรู้ที่ดีนั้นนอกจากจะทำให้เกิดความรู้ความสามารถหรือทักษะที่ใช้ประกอบกิจการงานแล้ว ควรทำให้ผู้เรียนมีสติปัญญามากพอที่จะสามารถเผชิญหน้ากับทุกสถานการณ์ของชีวิต ทำให้ผู้เรียนมีความเป็นมนุษย์ที่มีจิตใจสูง เข้าใจตนเองได้อย่างลึกซึ้ง สามารถดำรงอยู่และทำงานร่วมกับคนอื่นได้ด้วยดีแม้จะมีความแตกต่างขัดแย้งกันก็ตาม ทั้งยังรู้เท่าทันโครงสร้างสังคมและธรรมชาติแวดล้อมที่กำลังเปลี่ยนแปลงไปสู่วิกฤตการณ์หลายด้านในขณะนี้

ดังนั้นหากจะจัดการเรียนรู้ไปสู่ผลดังกล่าวนี้ เราจำต้องสร้างสรรค์วิธีการหรือกระบวนการเรียนรู้ขึ้นมาใหม่ซึ่งมีลักษณะพื้นฐานสำคัญก็คือ การเปิดโอกาสให้ทุกคนมีส่วนร่วมในกระบวนการ ทุกคนเรียนรู้จากกันและกันได้โดยไม่จำเป็นต้องเรียนจากผู้สอนเป็นหลักอย่างเดียว แต่ในขณะเดียวกันผู้สอนเองก็ควรรับฟังและเรียนรู้จากผู้เรียนด้วยเช่นกัน ดังนั้นผู้สอนจึงไม่ได้ทำหน้าที่ป้อนข้อมูลความรู้แต่ถ่ายเดียว แต่ทำหน้าที่จัดกระบวนการเรียนรู้อันหลากหลายเพื่อให้ผู้เรียนผ่านประสบการณ์ตรงและตั้งคำถามเพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนแบ่งปันประสบการณ์ที่เกิดขึ้น หรืออาจจะเสริมเติมความรู้ประสบการณ์ของตนบ้างเพื่อทำให้บทเรียนมีความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น ดังนั้นในที่นี้จึงขอเรียกผู้สอนว่า “กระบวนกร” แทน

การเรียนรู้ที่เอากลุ่มเป็นตัวตั้งนั้น กระบวนกรจำต้องออกแบบกระบวนการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับเป้าหมายแห่งการเรียนรู้ เนื้อหา และความหลากหลายของผู้เรียน ดังนั้นกระบวนการหนึ่งๆ อาจจะไม่สามารถใช้ได้ดีในทุกบริบท กระบวรกรจึงไม่ควรหยุดนิ่งที่จะแสวงหาและทดลองใช้กระบวนการใหม่ๆ กระบวนการเรียนรู้ที่จะทำให้เรียนรู้ได้อย่างลึกซึ้งนั้นมักให้ผู้เรียนผ่านประสบการณ์โดยตรง โดยยังไม่เน้นการให้ข้อมูลความรู้ ดังเช่น หากจะเรียนรู้เรื่องธรรมชาติแวดล้อมเพื่อให้เกิดสำนึกอนุรักษ์ฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม เราก็จะพาผู้เรียนไปเดินรอนแรมในป่าพร้อมกับพูดคุยกับชาวบ้านชาวเขาที่มีวิถีชีวิตเรียบง่าย หรือหากจะเรียนรู้เรื่องความยากจนในสังคมไทยก็จะจัดให้ผู้เรียนเข้าไปชุบตัวอยู่กับชาวบ้านที่เดือดร้อนพร้อมกับจัดกระบวนการพูดคุยวิเคราะห์ประสบการณ์ที่เกิดขึ้นแล้วเชื่อมโยงไปสู่ภาพรวมโครงสร้างสังคมไทยที่ไม่เป็นธรรม แต่ถ้าจะเรียนรู้เรื่องการทำงานเป็นกลุ่มก็ให้ผู้เรียนได้ลองทำงานหรือกิจกรรมจำลองร่วมกันแล้วถอดประสบการณ์ที่เกิดขึ้นและเชื่อมโยงเข้าสู่การทำงานในชีวิตจริง เป็นต้น กระบวนการเรียนรู้แบบผ่านประสบการณ์ตรงจะทำให้เกิดประสบการณ์ที่สดใหม่ ทำให้กระแทกความรู้สึกนึกคิดเข้าไปข้างในจิตใจคนได้ง่าย และยังทำให้เกิดปัญญาที่ผุดพรายขณะผ่านประสบการณ์ได้ไม่ยาก

กระบวนการเรียนรู้ที่จะทำให้คนเปลี่ยนแปลงอย่างลึกซึ้งมักมีจุดเด่นตรงที่สามารถทำให้ผู้เรียนกล้าเผชิญหน้ากับตัวเอง ดังนั้นเมื่อผ่านประสบการณ์ตรงแล้วกระบวนกรจึงต้องสังเกตหรือเฝ้ามองอย่างลึกซึ้งถึงสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นเป็นบทเรียน โดยเฉพาะเข้าถึงอารมณ์ความรู้สึกของผู้เรียนได้ว่าเขากำลังเผชิญกับความสั่นไหวภายใน แล้วอาศัยทักษะการตั้งคำถามอย่างลงลึกและเชื่อมโยงเพื่อเปิดโอกาสให้ทุกคนถ่ายทอดประสบการณ์ที่เกิดขึ้นภายใน พร้อมกับแลกเปลี่ยนแบ่งปันสิ่งที่ได้เรียนรู้จากประสบการณ์ที่เพิ่งเกิดขึ้น จากนั้นจึงใช้ทักษะการรับฟังอย่างลึกซึ้งเพื่อจับประเด็นต่างๆ และเชื่อมโยงประเด็นให้เห็นการโยงใยของสิ่งต่างๆ ตามที่มันเป็น พร้อมกับเชื่อมโยงบทเรียนไปสู่ชีวิตจริงว่าจะนำไปประยุกต์ใช้จริงได้อย่างไรในชีวิตประจำวัน

ตัวอย่างกระบวนการเรียนรู้ที่ดีอีกแบบหนึ่งก็คือ การใช้งานศิลปะเป็นกระบวนการผ่านประสบการณ์ เพราะงานศิลปะทำให้ได้ใช้ทั้งร่างกาย พลังจิตนาการ รวมถึงความรู้สึกที่อยู่ลึกของจิตใจมาผสมผสานจนเราสามารถปลดปล่อยศักยภาพอันเร้นลับภายในออกมาได้อย่างน่าทึ่ง ดังนั้นกระบวนการเรียนรู้ที่ดีจึงควรเปิดโอกาสให้เราใช้ทวารแห่งการรับรู้หลากหลายทางเอื้ออำนวยให้เราผสมผสานพลังจินตนาการ ความสามารถในการคิดวิเคราะห์ อารมณ์ความรู้สึก ตลอดจนทักษะทางกายเข้าด้วยกันอย่างกลมกลืนและลงตัว

อย่างไรก็ตาม การที่ผู้เรียนจะสามารถเรียนรู้ได้ลึกซึ้งจากกระบวนการผ่านประสบการณ์ตรงนั้น กระบวนกรจำเป็นต้องจัดกระบวนการเรียนรู้หรือกิจกรรมที่ทำให้ผู้เรียนได้ฝึกฝนการรับฟังอย่างลึกซึ้ง รวมถึงจัดปรับบรรยากาศให้เรียนรู้ด้วยความรู้สึกไว้วางใจกัน ช่วยเหลือเกื้อกูลทางความคิด กำลังใจและทางจิตวิญญาณ แทนการเรียนรู้ภายใต้บรรยากาศการแข่งขันเพื่อหาผู้ชนะที่ยอดเยี่ยมเก่งกาจ การรับฟังซึ่งกันและกันอย่างลึกซึ้งและความรู้สึกไว้วางใจกันจะเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้การเรียนรู้มีพลัง เพราะมันทำให้เกิดการถ่ายเทไหลเวียนบทเรียนจากแต่ละคนไปสู่กลุ่มทั้งหมดที่เรียนรู้ร่วมกัน กิจกรรมหรือกระบวนการที่ทำให้ทุกคนรับฟังอย่างลึกซึ้งและไว้วางใจกันมักจะเป็นด่านแรกๆ ก่อนพาเข้าสู่เนื้อหาการเรียนหลัก ตัวอย่างกิจกรรมประเภทนี้ได้แก่ การฝึกรับฟังเรื่องเล่าภูมิหลังของชีวิตของกันและกัน (สายธารชีวิต) เป็นต้น

เมื่อทุกคนเกิดความไว้วางใจขึ้นบ้างแล้วและกระบวนกรต้องการให้บทเรียนเป็นไปอย่างลึกซึ้งขึ้นอีก จำเป็นต้องใช้ความสามารถภายในของตนหรือจัดกิจกรรมที่ทำให้ผู้เรียนเกิดความกล้าหาญในการเผชิญกับสถานการณ์ที่เขารู้สึกเสี่ยง โดยเฉพาะการเผชิญกับความจริงภายในบางอย่างที่ทำให้รู้สึกเจ็บปวด เช่น การมองเห็นมุมที่น่าเกลียดของตน เป็นต้น ในแง่นี้กระบวนกรไม่เพียงทำให้ผู้เรียนเกิดความกล้าที่จะเผชิญความจริงเท่านั้น แต่ยังต้องทำให้เขายอมรับและคลี่คลายปมภายในได้ด้วยตัวเขาเองในที่สุด

ที่สำคัญที่สุดอีกประการหนึ่งก็คือ กระบวนกรต้องตระหนักอยู่เสมอว่าทำอย่างไรในแต่ละขณะของการเรียนรู้จึงจะทำให้ทุกคนเรียนรู้อย่างรู้สึกตัว แต่ละขณะของบทเรียนทุกคนรู้สึกตัวแจ่มชัดถึงรายละเอียดของสิ่งภายนอกที่เข้ามากระทบสัมผัสกับประสาทสัมผัส รู้ชัดว่าคืออะไร เป็นอย่างไร รู้สึกตัวได้ชัดว่า เมื่อกระทบสัมผัสแล้วแต่ละคนรู้สึกนึกคิดภายในอย่างไร รู้สึกตัวชัดว่าสภาพจิตที่กำลังรู้สึกนึกคิดปรุงแต่งนั้นเป็นอย่างไร ไปจนถึงรู้สึกตัวแจ่มชัดจนสามารถมองเห็นความจริงที่อยู่ลึกๆ ของปรากฏการณ์และสรรพสิ่งต่างๆ ที่เกิดขึ้น การเรียนรู้อย่างรู้สึกตัวหรืออย่างมีสติถือเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดของการเรียนรู้ทุกชนิดที่จะทำให้เราเข้าถึงบทเรียนได้อย่างตามที่มันเป็น ปัจจัยที่กล่าวมาข้างต้นเป็นเพียงหลักการที่มาจากบททดลองของการแสวงหากระบวนการเรียนรู้เพื่อเปลี่ยนแปลงคนอย่างลึกซึ้ง แม้จะไม่ใช่ข้อสรุปที่ตายตัวแต่หลายกลุ่มหลายอาชีพได้ทดลองประยุกต์ใช้ต่างรู้สึกได้ว่า การเรียนรู้ที่เปลี่ยนแปลงคนนั้นทำได้จริง

บทความที่ ๑๐๖: การเรียนรู้เพื่อสร้างสำนึกของคนรุ่นใหม่

โดย ปรีดา เรืองวิชาธร
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ หนังสือพิมพ์โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๖ กรกฎาคม ๒๕๕๑

หากเราดูภาพรวมเผินๆ ของวิธีคิดและการแสดงออกของคนรุ่นใหม่ในขณะนี้ เรามักจะมีภาพคุ้นตาของคนรุ่นใหม่ว่า คิดถึงเฉพาะเรื่องตัวเองเป็นหลัก และคิดเฉพาะว่าตัวเองอยากจะได้จะเป็นอะไร ความสัมพันธ์กับคนอื่นเปราะบางมาก หากจะคิดแก้ปัญหาตั้งแต่เรื่องเล็กไปถึงเรื่องใหญ่ก็มักติดตันได้ง่ายจะเรียกว่าแก้ปัญหาเองไม่เป็นก็ดูจะไม่ผิดไปนัก มิจำต้องถามถึงสำนึกทางสังคมหรอก เพราะแค่นึกภาพก็อาจรู้สึกหมดหวังไปเลย เป็นต้น

สภาพที่ว่านี้มีส่วนจริงอยู่มาก แต่ก็มีคนรุ่นใหม่อีกไม่น้อยเลยที่เขาคิดและแสดงออกถึงการรับผิดชอบต่อตัวเอง มีสำนึกในการเอื้ออาทรต่อคนอื่นซึ่งเป็นสำนึกพื้นฐานของมนุษย์ แม้จะไม่ปรากฏเด่นชัดว่าเป็นสำนึกการเคลื่อนไหวทางสังคม ดังคนรุ่นเดือนตุลา เป็นต้น ตัวอย่างของคนรุ่นใหม่ที่ยอมเจ็บปวด ยอมเสียสละเพื่อคนอื่นมีเยอะแยะมากมาย แต่ไม่เป็นข่าวดังเมื่อเทียบกับข่าวนักศึกษาตีกันทำร้ายกัน ดังนั้น สิ่งที่เรารับรู้อย่างเผินๆ จึงทำให้ความหวังต่อคนรุ่นใหม่ถูกปิดตายลง

ปรากฏการณ์คนรุ่นใหม่ขาดสำนึกที่ดีงามนั้นมาจากปัจจัยหลายตัว ที่พูดถึงกันมากที่สุดคือ บริบทของสังคมสมัยใหม่ที่มุ่งเน้นให้คนอยากเสพอยากบริโภค อีกด้านหนึ่งก็ยั่วยุปลุกปั่นให้อยากใช้ความรุนแรง แต่มีปัจจัยอีกตัวหนึ่งที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนกว่ากัน ก็คือ ความผิดพลาดบกพร่องของระบบการเรียนรู้ของคน กล่าวคือ สังคมหรือองค์กรทางสังคมต่างๆ โดยเฉพาะระบบการศึกษาไม่สามารถฝึกฝนให้คนรุ่นใหม่มีศักยภาพในการรับรู้และเรียนรู้ได้อย่างแยบคาย ซึ่งหมายถึง ความสามารถที่รู้เท่าทันตัวเองหรือเข้าใจตัวเอง รู้เท่าทันสภาพสังคมหลายด้านหลายระดับที่สัมพันธ์กัน รู้จักสิ่งรอบตัวว่าอะไรเป็นคุณเป็นโทษ รู้ว่าทางออกหรือการวางท่าทีที่แยบคายต่อสิ่งต่างๆ ควรเป็นอย่างไร เป็นต้น

เหตุปัจจัยนี้เปรียบไปก็คล้ายกับระบบภูมิต้านทานโรคบกพร่อง ดังนั้นเมื่อต้องประสบกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมรอบตัว เช่น เมื่อวัฒนธรรมบริโภคนิยมหรืออาการคลั่งวัตถุโหมซัดเข้ามาจึงไม่สามารถปรับตัวให้หลุดรอดจากการตกเป็นเหยื่อได้

อีกประการหนึ่งของระบบการเรียนรู้ที่บกพร่อง ก็คือ การรับรู้และเรียนรู้ขาดแง่มุมความจริงบางด้านของสังคมไป กล่าวคือ เรามุ่งจัดให้คนเรียนรู้เฉพาะเรื่องที่จะเข้าไปทำงานทำอาชีพโดยแยกขาดจากการเรียนรู้เชื่อมโยงไปถึงเรื่องอื่นๆ ที่เกี่ยวกับตัวเขาเอง ครอบครัว โครงสร้างสังคม สิ่งแวดล้อม ฯลฯ ไม่สามารถมองเห็นผลกระทบของปัญหาทางสังคมที่กระทบต่อตนเอง จึงทำให้คนรุ่นใหม่ไม่สนใจเรื่องอื่นนอกจากเรื่องที่ตัวเองจะไต่เต้าเอาดีกัน ด้วยเหตุนี้แล เราจะกล่าวโทษเฉพาะตัวคนรุ่นใหม่ว่า พวกเขาไม่ได้เรื่อง ก็คงดูไม่ยุติธรรมกระมัง

อย่างไรก็ตาม เราควรมีความหวังอยู่เสมอที่จะเห็นคนรุ่นใหม่เติบโตขึ้นมาอย่างมีคุณค่า มีสำนึกที่ดีงามทั้งต่อตัวเองและสังคม การมุ่งแตะเบรกเพื่อลดทอนอำนาจของวัฒนธรรมบริโภคนิยมที่หลั่งไหลและแพร่กระจายอย่างรวดเร็วและรุนแรงนั้น เป็นเรื่องที่เราคงต้องช่วยกันทำต่อไปอย่างไม่ลดละ ในขณะเดียวกันผู้ที่มีส่วนรับผิดชอบต่อกระบวนการเรียนรู้ของคนรุ่นใหม่ก็คงต้องช่วยกันคิดสร้างสรรค์กระบวนการเรียนรู้ที่ช่วยทำให้เขาเปลี่ยนแปลงสำนึก อย่างน้อยก็สร้างเสริมให้เขาค้นพบวิธีคิดอันแยบคายด้วยตัวเอง เพื่อที่เขาจะสามารถใช้เป็นเครื่องมือเพื่อรู้จักตัวเองได้ชัดเจนลึกซึ้ง ให้เข้าใจชีวิตด้านในตนเองว่า สุขทุกข์ของตนในแต่ละช่วงชีวิตคืออะไร ปมปัญหาของชีวิตมาจากเหตุปัจจัยอะไร ให้มองเห็นว่าชีวิตที่ถูกต้องดีงามในสังคมสมัยใหม่ควรเป็นอย่างไรและจะดำเนินชีวิตอย่างไร รวมถึงเกิดวิธีคิดที่ทำให้เขาเข้าใจสภาพสังคมตั้งแต่ระดับครอบครัวไปจนถึงสังคมวงกว้างตามที่เป็นจริง โดยรู้ว่าอะไรเป็นเหตุให้สังคมมันสลับซับซ้อนและมีความรุนแรง รู้เท่าทันว่าอะไรเป็นคุณเป็นโทษ และจะแก้ไขอย่างไร เป็นต้น ที่กล่าวเน้นวิธีคิดก็เพราะวิธีคิดหรือการคิดเป็นนั้นถือเป็นภูมิคุ้มกันภายในของบุคคลที่จะทำให้อยู่รอดได้ไม่ว่าจะประสบปัญหาหรือสถานการณ์ใดก็ตาม

ดังนั้น กระบวนการเรียนรู้เพื่อเปลี่ยนแปลงสำนึกของคนจึงจำต้องเป็นกระบวนการที่หลากหลาย สามารถทำให้เปิดการรับรู้ได้ทุกทาง นั่นคือ ไม่ควรจำกัดเฉพาะการเรียนรู้ผ่านการฟังและจดจำเท่านั้น แต่ควรเปิดโอกาสหรือสร้างเงื่อนไขให้เขาได้ฉุกคิดและรู้จักตั้งคำถาม ได้เรียนรู้ผ่านประสบการณ์หรือสถานการณ์จริง หรือแม้แต่การเรียนรู้ผ่านสถานการณ์จำลองแล้วเชื่อมโยงบทเรียนไปสู่ชีวิตจริง กระบวนการเรียนรู้แบบนี้ย่อมทำให้เขาเกิดความรู้สึกภายในควบคู่ไปกับการใคร่ครวญไตร่ตรองต่อสิ่งที่รับรู้ตรงหน้า เช่น เมื่อเราพาเขาไปดูการทำลายล้างป่าสมบูรณ์และสัมผัสกับความทุกข์ยากเดือดร้อนของชาวบ้านเพื่อสร้างเขื่อนขนาดใหญ่ เขาก็มักจะเกิดความรู้สึกเห็นอกเห็นใจได้ง่าย และเกิดสำนึกที่จะร่วมรับผิดชอบมากขึ้น เป็นต้น

กระบวนการเรียนรู้ที่ทำให้สัมผัสกับความจริงหรือข้อเท็จจริงอย่างลึกซึ้ง แล้วตามด้วยกระบวนการแลกเปลี่ยนแบ่งปันบทเรียนร่วมกันเพื่อเป็นตัวเชื่อมต่อความรู้ความจริงนี้ มักมีแนวโน้มสูงที่จะทำให้เกิดการเรียนรู้ที่แตะไปถึงก้นบึ้งของความรู้สึกนึกคิดได้ แล้วก่อรูปเป็นกระบวนการคิดอันแยบคายซึ่งสามารถคิดหาทางออกจากปัญหาได้ และย่อมเปลี่ยนแปลงไปสู่สำนึกที่ดีงามได้ในที่สุด

สิ่งสำคัญอย่างยิ่งอีกข้อหนึ่งก็คือ กระบวนการเรียนรู้ที่จัดขึ้นนี้อย่างน้อยต้องทำให้เขาประจักษ์แจ้งด้วยตัวเองว่า วิธีการเรียนรู้หรือกระบวนการเรียนรู้ใดที่เหมาะสมกับตัวเอง ที่จะทำให้เขาเกิดสำนึกของการใฝ่เรียนรู้ หรือพูดง่าย ๆ ก็คือ เกิดความสุขที่ได้เรียนรู้ ดังนั้น การร่วมมือกันกับคนรุ่นใหม่อย่างเข้าใจเขาเพื่อช่วยทำให้เขามองเห็นกระบวนการเรียนรู้ที่เหมาะสมสอดคล้องกับตัวเขาเองจึงเป็นภารกิจสำคัญของผู้รับผิดชอบเรื่องกระบวนการเรียนรู้ของคน เพราะเมื่อเขาเกิดสำนึกของการใฝ่เรียนรู้เองแล้ว ภาระในผลักดันหรือกดขี่บังคับให้คนเรียนนั้นย่อมลดน้อยถอยลง

ด้วยเหตุที่กล่าวมานี้ การสร้างสรรค์สำนึกของคนรุ่นใหม่น่าจะมีความหวังไม่มากก็น้อย หากเราช่วยกันคิดสร้างสรรค์กระบวนการเรียนรู้ที่หลากหลายซึ่งนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงด้านในของมนุษย์

บทความที่ ๙๑: ความเป็นเพื่อนบนเส้นทางแห่งการเติบโต

โดย ปรีดา เรืองวิชาธร
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ หนังสือพิมพ์โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๒๓ มีนาคม ๒๕๕๑

เรื่องระหว่างผมกับเพื่อนที่จะเล่าถึงนี้แม้ดูเป็นเรื่องส่วนตัว แต่บางทีอาจไปตรงกับประสบการณ์หรือมีความหมายกับใครบางคนบ้าง ผมเองมีเพื่อนที่สนิทใจน้อยนัก ส่วนคนที่รู้จักกันธรรมดานั้นมีไม่น้อยเลย จำนวนที่มากนั้นจะมีความหมายมากมายกับชีวิตผมก็หาไม่ ยิ่งชีวิตช่วงสี่ถึงห้าปีก่อนหน้านี้รู้สึกมีเรื่องทุกข์ร้อนใจจำต้องเก็บงำไว้ภายในมากมายเหลือเกิน หาที่ทางปรับทุกข์โศกได้ยากเต็มที จะหาใครที่ใจกว้างพอรับฟังเราอย่างลึกซึ้ง เพื่อเข้าถึงความรู้สึกนึกคิดไม่ว่าร้ายหรือดี เป็นความเปลี่ยวเหงาเดียวดายท่ามกลางสังคมที่พลุกพล่านแต่แฝงด้วยความโดดเดี่ยวแปลกแยก ผมเชื่อว่ามีคนไม่น้อยเลยที่เป็นเช่นเดียวกับผม

แล้วจู่ๆ เมื่อสามปีที่แล้วผมก็พบเพื่อนที่ผมดั้นด้นแสวงหามานาน เป็นการพานพบที่ต้องลงทุนสูงเพราะต้องใช้ความกล้าหาญเด็ดเดี่ยวอย่างมากทีเดียวเพื่อเข้าหาเพื่อนคนนี้ ท่านที่ว่านี้รู้จักกันมานานไม่น้อยกว่าสิบแปดปี แต่เพิ่งจะเริ่มสัมผัสได้ถึงความเป็นเพื่อนกันเมื่อไม่นานมานี้ เป็นเช่นนี้ก็เพราะว่า ท่านมีสถานภาพเป็นทั้งเจ้านายสูงสุดในแง่หน้าที่การงาน เป็นครูบาอาจารย์ที่ผมเคารพศรัทธาในวิถีชีวิตตลอดจนความรู้ความสามารถ เป็นคนที่ผมรู้สึกว่ามีอำนาจมาก แม้วัยก็มากกว่าผมร่วมสี่สิบปี และเป็นเรื่องบังเอิญที่ผมเกิดปีเดียวกันกับลูกชายคนโตของท่าน ในแง่วัยจึงนับเป็นพ่อลูกกันได้เลย ปัจจัยเหล่านี้มันมากพอจะทำให้ผมมีระยะหรือช่องว่างกับท่านห่างกันเป็นโยชน์ และยังเป็นที่มาของความกลัวสารพัดเวลาที่ต้องเข้าใกล้ท่าน ผมไม่เคยนึกภาพออกเลยว่า เราจะเป็นเพื่อนกันได้อย่างไร เพื่อนที่ผมพูดถึงก็คือ อาจารย์สุลักษณ์ ศิวรักษ์ หรือ ส. ศิวรักษ์

แต่แล้วมันก็น่าฉงนที่อาจารย์สุลักษณ์กลับออกปากกับผมเพื่อให้มีโอกาสใกล้ชิดมากขึ้น นับเป็นช่วงเวลาที่ได้พูดคุยในเรื่องที่ผมอยากรู้อยากเห็น ได้สารภาพเรื่องราวภายในที่ผมเก็บงำไว้นาน การตอบสนองของอาจารย์ที่ทำให้ผมรู้สึกซาบซึ้งที่สุด ไม่ใช่อยู่ที่คำเตือนสติหรือคำแนะนำ (ซึ่งมีคุณค่ามากมายในตัวอยู่แล้ว) หากแต่อยู่ที่การลดตัวเองลงมาหาเด็กรุ่นหลังอย่างเสมอบ่าเสมอไหล่ ให้เวลาเพื่อรับฟังผมอย่างเต็มที่ (มากพอที่ผมต้องการจะขอพูดคุย ทั้งที่ท่านมีภารกิจมากมายและเป็นคนมีชื่อเสียงที่ใครๆ ต้องการเข้าหา) และรับฟังได้ทั้งเรื่องดีและไม่ดี โดยเฉพาะอาจารย์ใจกว้างมากต่อความผิดพลาดของมนุษย์ ผมรู้สึกได้ว่า อาจารย์เข้าถึงความรู้สึกนึกคิดของผมเกือบทั้งหมด จริงอยู่แม้ว่าคำแนะนำตักเตือนจะมีคุณค่ามหาศาล แต่บางครั้งบางเวลาเรากลับต้องการเพียงการรับฟังรับรู้อย่างเข้าอกเข้าใจเราเท่านั้น

กับอาจารย์สุลักษณ์แม้ว่าโอกาสที่ได้พูดคุยกันจะมีไม่กี่ครั้ง แต่สิ่งสำคัญกลับอยู่ที่คุณภาพของการพูดคุยในแต่ละครั้งต่างหาก ซึ่งคุณภาพที่ว่านี้เป็นคนละเรื่องกับการพยายามสื่อสารกันให้มากเข้าไว้ตามคำโฆษณาสินค้าที่เราได้ยินบ่อยครั้ง โอกาสพูดคุยแต่ละครั้งที่ผ่านไปมันทำให้ผมไว้วางใจที่จะพูดอะไรได้ลึกและกว้างยิ่งขึ้นเรื่อยๆ กล้าหาญมากขึ้นที่จะซักถามในเรื่องที่ขัดข้อง ในเรื่องที่อยากรู้อยากเห็น และได้รับคำเตือนสติและรับคำแนะนำทั้งในแง่ชีวิตและงาน แถมยังได้รับความชื่นชมยินดีในความก้าวหน้าของผมอีกโสตหนึ่งด้วย นี้แลที่ทำให้ช่องว่างระหว่างผมกับอาจารย์เริ่มหดแคบลง อย่างไรก็ตามความกว้างของช่องว่างก็ยังคงมีอยู่ไม่น้อยแม้ว่าจะลดลงบ้างก็ตาม ที่เป็นอย่างนี้ก็เพราะผมมักจะคิดปรุงแต่งไปเองว่า เวลาคุยกับเราอาจารย์คงรู้สึกไม่สนุกเท่าไรเพราะความรู้และประสบการณ์มันห่างชั้นกันเหลือเกิน แม้ว่าจริงๆ แล้วหลายครั้งอาจารย์รู้สึกพอใจและคุยกับเราอย่างออกรสก็ตาม แต่ผมก็คิดมากและกลัวไปเองอย่างไม่รู้เท่าทันภายในตัวเอง ดังนั้นในแง่นี้ต้นทุนที่ผมต้องจ่ายเพื่อเข้าถึงความเป็นเพื่อนในตัวอาจารย์สุลักษณ์ก็คือ การข้ามพ้นมายาคติที่ผมสร้างและยึดไว้อย่างเหนียวแน่นว่าอาจารย์เป็นใครและผมเป็นใคร

ผมเข้าใจว่า การลดตัวลงมาอย่างเสมอบ่าเสมอไหล่ของอาจารย์สุลักษณ์มันได้ทำให้ความทุกข์ร้อนใจของผมได้หลั่งไหลระบายออกมาเต็มที่ บางจังหวะก็ช่วยกะเทาะเปลือกอันแข็งกระด้างที่ห่อหุ้มปิดบังความสามารถในการตระหนักรู้ชัดถึงจิตใจภายใน อาจารย์จะมีวิธีกระแทกอัตตาของเราทั้งนิ่มนวลและร้อนแรงจนทำให้เราเข้าใจชัดเจนถึงตัวตนแท้ๆ ของเราเอง และนำไปสู่การรู้จักแสวงหาวิธีการแก้ไขปัญหาด้วยตัวเอง แม้ศักยภาพที่ซ่อนเร้นภายในก็ถูกกะเทาะให้ปรากฏเห็นแววออกมา เป็นที่ประจักษ์ทั้งแก่ตนเองและคนอื่น ซึ่งหลายครั้งเราแทบไม่เคยรู้เท่าทันในกุศโลบายในการกะเทาะเปลือกนั้นเลย วิธีการหนึ่งที่ผมชอบและโดนใจมากก็คือ การพูดท้าทายให้เราเห็นความกะล่อนภายในของเราจนดิ้นไม่หลุดและไม่นานเราก็สามารถรู้เท่าทันและยอมรับในสิ่งที่เราเป็นได้

จริงอยู่ในหลายครั้งวิธีการกระแทกอัตตาของอาจารย์มักจะมาพร้อมกับความหงุดหงิดโกรธเคืองจนทำให้เรารู้สึกเจ็บปวดบ้างบางครั้งและขยาดที่จะเข้าหา แต่ในความร้อนแรงนั้นข้างในกลับมีแก่นแท้ของบทเรียนที่เราควรเงี่ยหูและเปิดใจรับฟัง เพราะเมื่อความเจ็บปวดใจจางคลายลงก็กลับพบพลังแห่งความเมตตากรุณาที่อาจารย์หยิบยื่นให้เป็นพื้นอยู่เสมอ ผมจึงค้นพบความจริงข้อหนึ่งว่าบางครั้งเราจำต้องกัดฟันไม่ด่วนสรุปตัดสินง่ายๆ และกล้าพร้อมเผชิญกับรูปเงาะที่น่าเกลียดหรือเปลือกนอกที่ทำให้เราเจ็บปวดใจ ฝึกอดทนอดกลั้นจนสามารถเข้าถึงทองแท้ข้างในของความเป็นเพื่อน ที่สำคัญยิ่งประการหนึ่ง ผมเชื่อมั่นว่า เรื่องราวความทุกข์เจ็บปวดของผมนี้ในทางตรงข้าม ย่อมเป็นประโยชน์กับอาจารย์บ้าง อย่างน้อยบางเรื่องที่เป็นความทุกข์ของมนุษย์ทุกยุคสมัยที่ยากจะข้ามพ้นได้ แม้อาจารย์เองก็เถอะ

ผมอยากบอกอย่างมั่นใจว่า ที่คุณภาพของความเป็นเพื่อนเป็นไปอย่างลึกซึ้งกินใจ ทั้งที่มีโอกาสและเวลาไม่มากนัก ก็เพราะว่าอาจารย์ให้ความสำคัญกับผมอย่างจริงใจ และผมรับรู้ถึงคุณค่าที่ได้รับนี้ ดังนั้นในกรณีของผม เวลาที่มากมายจึงไม่ใช่ประเด็นสำคัญ การให้ความสำคัญและลดตัวเองลงมาทำให้ผมรู้สึกเคารพตัวเองได้มากขึ้น และรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่าความหมายต่อผู้อื่นในแง่ที่จะนำเอาสิ่งที่เปลี่ยนแปลงภายในไปแบ่งปันหรือทำประโยชน์ให้กับสังคมต่อไป อีกด้านหนึ่งผมตระหนักดีว่า การลดตัวเองและให้ความสำคัญกับเราอาจจะขาดๆ หายๆ หรือขึ้นๆ ลงๆ คงไม่เป็นไปดังนี้ทุกช่วงเวลาซึ่งต้องคอยเตือนตนเองอยู่เสมอว่าไม่ควรไปหลงยึดมั่นผูกติดอาจารย์ไว้กับเราตลอดเวลา

ดังที่ผมบอกในตอนต้นแล้วว่า การพบพานเพื่อนอย่างอาจารย์สุลักษณ์นี้ต้องลงทุนสูงมาก ผมต้องใช้ความกล้าหาญมากทีเดียวที่จะเอาชนะกำแพงที่บดบังความเป็นเพื่อน ไม่ว่าจะเป็น สถานภาพที่ผมหลงยึดมั่นถือมั่นว่าอาจารย์อยู่สูงและไกลเกินที่จะเข้าถึง ภาพลักษณ์ที่เต็มไปด้วยอำนาจซึ่งทำให้ผมและหลายคนเกิดความกลัวเป็นเจ้าเรือน การหลงเข้าใจไปเองว่าอาจารย์มีภาระมากมายคงไม่อยากเสียเวลากับคนเล็กน้อยอย่างเราหรอก รวมถึงเวลาที่ดูยุ่งเหยิงพันตูกับการทำงานของผมเอง และที่สำคัญที่สุดก็คือ ความไม่กล้าเสี่ยงที่จะไว้วางใจคนอื่นก่อนเพื่อเป็นต้นทางของการแสวงหาความเป็นเพื่อน ปัจจัยเหล่านี้ล้วนเป็นอุปสรรคขัดขวางการก้าวข้ามพรมแดนเพื่อเข้าถึงความเป็นเพื่อน ซึ่งเพื่อนในที่นี้มิได้หมายถึงคนวัยเดียวกัน เล่นหัวกันอย่างสนิทใจมานานเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ความเป็นเพื่อนจึงไม่ควรถูกจำกัดด้วยวัย และสถานภาพที่แตกต่างกัน ดังนั้น พ่อแม่กับลูก สามีกับภรรยา พี่กับน้อง เจ้านายกับลูกน้อง คนจนกับคนรวย แม้กระทั่งมิตรกับศัตรู ก็ควรแสวงหาและสร้างสรรค์ความเป็นเพื่อนเพื่อลดความโดดเดี่ยวแปลกแยกและพร้อมที่จะเกื้อกูลการเติบโตภายในให้แก่กันและกันได้

บทความที่ ๘๐: จากใต้เงาแห่งความกลัวสู่มือแห่งความรัก

โดย ปรีดา เรืองวิชาธร
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ หนังสือพิมพ์โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๖ มกราคม ๒๕๕๑

ในหนังเชิงสารคดีเรื่อง “From Mao to Mozart: Isaac Stern in China” นักไวโอลิน Isaac Stern ได้เดินทางเข้าไปสอนดนตรีคลาสสิกให้เหล่านักเรียนจีนเพื่อให้พวกเขาสามารถเล่นดนตรีได้อย่างเข้าถึงแก่นแท้และแง่งามของดนตรี ซึ่งไม่ใช่ฝึกฝนให้เกิดเพียงทักษะการเล่นเท่านั้น แต่สามารถเล่นออกมาจากแรงขับของอารมณ์ความรู้สึกภายใน สามารถอ่านและเล่นตามตัวโน้ตได้อย่างเข้าถึงจิตวิญญาณของผู้ประพันธ์ เทคนิคในการโค้ชของ Stern น่าสนใจหลายอย่าง ที่สำคัญอันหนึ่งก็คือ เขาจะคอยให้กำลังใจนักเรียนได้ลองเล่นออกมาให้เห็นเพื่อที่เขาจะได้ช่วยชี้จุดบกพร่องและปรับแก้ให้ หลายครั้งนักเรียนจะทั้งกลัว เกร็ง และเขินอายที่จะเล่นออกมาต่อหน้าครูซึ่งเป็นนักไวโอลินระดับพระกาฬ แต่เขาจะใช้อารมณ์ขันและความตั้งใจจริงกระตุ้นให้นักเรียนของเขาปลดปล่อยความสามารถที่แท้จริงออกมา ช่วงไหนเล่นได้ดีก็ชม ช่วงที่ควรปรับก็บอกตามตรง แรกๆ ก็ฝืดอยู่บ้างแต่ภายหลังที่เหล่านักเรียนเริ่มข้ามพ้นพรมแดนแห่งความกลัวภายในบางอย่าง ศักยภาพที่แท้จริงก็ปรากฏออกมาอย่างน่าทึ่ง

จากหนังเรื่องนี้ทำให้ผมนึกถึงประสบการณ์การเรียนในระบบการศึกษาไทยตั้งแต่ประถมจนถึงอุดมศึกษา เพื่อนๆ กับผมเรียนหนังสือภายใต้เงาของความกลัวภายในบางอย่าง ไล่เรียงตั้งแต่เวลาครูถามในห้องก็กลัวจะตอบคำถามได้ไม่ถูกต้องหรือดูไม่ฉลาด ซึ่งจะเป็นการแสดงความโง่ออกมาให้เห็น กลัวเลยไปถึงว่าคำตอบหรือการแสดงความรู้ความสามารถออกมาจะถูกตีตราว่าตัวเรามีราคาค่างวดทางความรู้ความสามารถต่ำ เสียงวิพากษ์วิจารณ์ที่ดังรอบข้างจากครูกับเพื่อนบางคนมักทำให้ผมกับเพื่อนหลายคนไม่อยากตอบคำถาม ไม่อยากแสดงออกใดๆ ไม่อยากคิดสร้างสรรค์ออกมาดังๆ ให้ตัวเองและคนอื่นได้ประจักษ์รับรู้ เพราะอายที่จะต้องแสดงความหน้าโง่ออกมา

ผลของการเรียนรู้ภายใต้ความกลัวแบบนี้มักจะทำให้ศักยภาพที่แท้จริงถูกกักขังให้กระจุกตัวอยู่ภายใน ปลดปล่อยออกมาให้เห็นได้ยาก ขณะเดียวกันหากบางครั้งบางคราวมีโอกาสได้เรียนรู้ร่วมกับครูอาจารย์ที่ต้องการช่วยเหลือสนับสนุนอย่างแท้จริง เราก็จะพลาดโอกาสอันสำคัญนั้นไป เพราะไม่กล้าที่จะแสดงออกมาให้ครูอาจารย์ได้รู้ได้เห็นเพื่อที่ท่านจะได้ช่วยชี้ช่องทางพัฒนาการเรียนรู้ได้เหมาะสมสอดคล้องกับเรา เพื่อนรอบข้างที่ต้องการให้กำลังใจและช่วยเหลือก็พลอยเข้ามาได้ไม่ถนัดตามที่ควรจะเป็น หรือแม้ตัวเราเองก็ไม่รู้จะปลดปล่อยศักยภาพที่แท้จริงออกมาได้อย่างไร ไม่รู้ว่าจะเยียวยาความรู้สึกด้อยให้คลี่คลายบรรเทาได้อย่างไร

ปัจจัยที่ทำให้เราสร้างกรงขังอิสรภาพแห่งความรู้ความสามารถมีทั้งปัจจัยภายในและภายนอก ปัจจัยภายในของบุคคลได้แก่ การไม่เปิดโอกาสรวมถึงไม่ขวนขวายผลักดันให้ตัวเองได้คิดได้ทำได้แสดงออกมาอย่างเต็มที่ ไม่อยากเรียนรู้ชนิดที่ท้าทายความสามารถและตรงกับใจรัก หรือเรียนแบบไม่ใฝ่สัมฤทธิ์จึงชอบเรียนแบบเซื่องๆ ไปตามกระแสกล่าวคือ เอาแค่พอสอบผ่านหรือแค่จบมีดีกรีสูงๆ เป็นใบผ่านทางเพื่อประกอบอาชีพพอที่จะเรียกค่าตัวได้สูง ปัจจัยภายในอีกเรื่องที่สำคัญก็คือ การติดเปรียบเทียบแข่งขัน ชอบเปรียบเขาเปรียบเราว่าใครจะเก่งหรือเหนือกว่ากัน ดังเช่นหากเรียนรู้แล้วถูกเปรียบเทียบตัดสินว่าเราไม่เก่งไม่ฉลาดก็มักจะผูกเป็นปมด้อยในใจ หรือเคยเรียนเป็นที่หนึ่งมาหลายครั้งแต่หากพลาดพลั้งไม่เหมือนเดิมก็มักสูญเสียความมั่นใจไปเลย เป็นต้น ดังนั้นการเรียนรู้ด้วยบรรยากาศเปรียบเทียบแข่งขันว่า เรากับเพื่อนร่วมห้องใครจะเหนือกว่ากันจึงมีโทษมากกว่าคุณ แทนที่จะมุ่งเรียนรู้เพื่อร่วมกันเข้าถึงแก่นของเรื่องที่เราเรียน เรียนเพื่อที่จะรู้และพัฒนาความสามารถรวมถึงด้านในของชีวิตให้งอกงาม สามารถประยุกต์มาใช้แก้ปัญหาในระดับต่างๆ ของชีวิตและสังคมรวมถึงสามารถดำรงอยู่ได้ด้วยดีในสังคมที่เต็มไปด้วยความสับสนยุ่งเหยิง

ส่วนปัจจัยภายนอกที่ส่งเสริมให้เรากักขังอิสรภาพแห่งการเรียนรู้ก็คือระบบและบรรยากาศการเรียนรู้ที่ลดทอนความสามารถของมนุษย์ซึ่งมีหลายตัวอย่างดังเช่น การเรียนรู้ที่เน้นให้ผู้เรียนคิดเป็นทางเดียว มีคำตอบเดียวที่ตายตัวซึ่งต้องตอบให้เหมือนกับคำตอบเดียวในใจของครู รวมถึงการค้นคว้าเรียนรู้ที่เร่งรีบเกินไปจนไม่มีเวลามากพอที่จะใคร่ครวญหรือคิดสร้างสรรค์ใหม่ๆ ออกมา เวลาที่จำกัดเร่งรีบเกินไปจึงมักทำให้ความคิดสร้างสรรค์ถูกปิดกั้นจนลดน้อยถอยลงไปอย่างน่าเสียดาย

อีกประการหนึ่งที่พบเสมอก็คือ บรรยากาศที่ด่วนสรุปตัดสินเร็วเกินไปต่อชุดความรู้ความเชื่อที่ผิดแผกแตกต่างไปจากบทเรียนที่อยู่ในคู่มือการสอนของครู ทั้งยังรวมถึงการแสดงความดูถูกดูแคลนคำตอบกับการแสดงความคิดเห็น โดยปราศจากความรักความเมตตาที่จะช่วยเหลือสนับสนุนกัน การดูถูกดูแคลนมักจะนำไปสู่การแบ่งแยกเปรียบเทียบให้เกิดชนชั้นแห่งความสามารถ ซึ่งมักจะทำให้บางคนมีทิฏฐิมานะเข้มข้นขึ้นขณะที่อีกฝ่ายก็รู้สึกต่ำต้อยด้อยค่าลง ตัวอย่างที่เห็นได้ง่ายในแง่นี้ก็คือ เวลาที่อยู่ร่วมกับคนบางกลุ่มที่เรารู้สึกว่าเขาเหนือกว่า เราจะรู้สึกด้อยขึ้นมาทันที รัศมีของเราถูกบดบังครอบงำจนไม่กล้าแสดงความคิดเห็นใดๆ ออกมา ในขณะเดียวกันคนที่รู้สึกว่าตัวเองมีอะไรเหนือกว่าคนอื่นก็มักจะพูดหรือแสดงอะไรออกมาข่มให้คนอื่นรู้สึกเกรงกลัวหรือด้อยโดยแสดงออกอย่างไม่รู้สึกตัว เป็นต้น

ประเด็นสุดท้ายในที่นี้ก็คือ ระบบการยกย่องเชิดชูบางศาสตร์บางคณะให้รู้สึกเหนือกว่าศาสตร์หรือคณะอื่น ยกย่องเชิดชูสถาบันตัวเองให้เด่นเหนือกว่าสถาบันอื่น รวมถึงยกย่องเชิดชูคนจบดีกรีสูงให้รู้สึกเหนือกว่าคนจบดีกรีต่ำ การเน้นยกย่องเชิดชูไปที่เปลือกกระพี้ของสิ่งเหล่านี้ด้วยการสร้างคุณค่าความหมาย(วาทกรรม)ให้คนในสังคมติดยึดเปลือกนอกอันผิวเผินมากกว่าแก่นแท้ของการเรียนรู้ มักจะทำให้เราหลงละเมอไปกับคุณค่าของเปลือกนอกซึ่งเป็นของเทียมจนทำให้เราหยุดการเรียนรู้ที่แท้จริง และไม่สามารถร่วมมือช่วยเหลือกันและกันทางสติปัญญาได้ตามที่ควรจะเป็น

ด้วยเหตุนี้จะดีกว่าไหมหากเราช่วยกันปรับเปลี่ยนระบบและบรรยากาศการเรียนจากภายใต้เงาของความขลาดกลัวมาอยู่ในมือของความรักแทน ด้วยการสร้างสรรค์ระบบและบรรยากาศการเรียนที่ดึงเอาเมล็ดพันธุ์ด้านดีของมนุษย์มาเป็นแรงจูงใจ ให้ทุกคนใฝ่เรียนรู้และมีสำนึกของการแสวงหาความเป็นเลิศ ดังเช่น ใช้ความรัก ให้ความเชื่อมั่นไว้วางใจกัน เปิดพื้นที่ให้โอกาสตลอดจนให้กำลังใจและสนับสนุนช่วยเหลือกัน แทนที่จะใช้ปัจจัยด้านลบต่างๆ ที่กล่าวมา การส่งเสริมปัจจัยทางบวกเหล่านี้จะเป็นแรงจูงใจให้เราข้ามพ้นพรมแดนเส้นแบ่งที่แบ่งแยกพวกเราออกเป็นฝักเป็นฝ่ายที่มีความเหลื่อมล้ำแปลกแยกต่อกัน

บทความที่ ๖๙: แด่ครูคนกล้าด้วยดวงใจ

โดย ปรีดา เรืองวิชาธร
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๒๑ ตุลาคม ๒๕๕๐

ผมได้มีโอกาสดูหนังญี่ปุ่นเรื่อง Fireflies: River of Light เป็นหนังทำออกมาสื่อง่ายๆ ถึงกระบวนการเรียนรู้ที่เปลี่ยนสำนึกภายในของเด็กนักเรียน จะว่าเป็น Dead Poets Society ฉบับญี่ปุ่นก็ว่าได้ เพียงแต่รายละเอียดของเนื้อเรื่องและวิธีการนำเสนอต่างกัน มีอยู่ตอนหนึ่งที่เด็กนักเรียนถามครูของพวกเขาเกี่ยวกับวงจรชีวิตของหิ่งห้อย ครูอ้ำอึ้งสักครู่แล้วก็ตอบว่า ครูไม่รู้เหมือนกันแต่สัญญาว่าจะค้นคำตอบมาคุยให้ฟัง เด็กคนหนึ่งสวนขึ้นมาทันทีว่า เรื่องนี้ครูไม่รู้ได้ไง ครูเจออย่างนี้ก็ชักจะมีอารมณ์ เด็กคนนั้นจึงพูดดักคอต่ออีกว่า ครูโกรธเหรอ ถึงตอนนี้ครูเลยนิ่งแบบอึ้งๆ ไป ภายหลังจากนี้เรื่องระหว่างครูกับเด็กก็คลี่คลายไปในทางที่ดีขึ้น ครูเองก็ยอมรับได้อย่างจริงใจว่า ตนเองได้เรียนรู้จากเด็กนักเรียนมากมาย ขณะเดียวกันเด็กๆ ก็กลับรักนับถือครูคนนี้ด้วยใจจริง

ผมดูถึงตอนนี้ของเรื่องก็รู้สึกสะกิดใจมาก เพราะเดิมผมก็คาดหวังสูงมากกับครูหรือกระบวนกรว่าจะต้องรู้จริงรู้ลึกในสิ่งที่เขาสอน และเมื่อถามหรือแลกเปลี่ยนกันเขาต้องให้คำตอบที่แจ่มแจ้งเพียงพอที่จะทำให้ผู้เรียนเชื่อมั่นได้ แต่ตอนนี้ผมชักจะไม่มองอย่างนั้น และมีข้อสังเกตชวนให้ใคร่ครวญร่วมกันก็คือ อันแรก ผมยังคงเห็นว่า ครูหรือกระบวนกรที่จัดการเรียนรู้เรื่องใดควรรู้เรื่องนั้นดีพอ เพื่อจะทำให้การเรียนรู้เกิดบทเรียนที่ลึกซึ้งถึงแก่นของเนื้อหาได้ แต่หากไปไม่ถึงแก่นของเรื่องหรือบทเรียนไม่ชัดเจนแจ่มแจ้ง เขาเองก็ควรยอมรับได้ และช่วยทำให้กลุ่มเกิดบรรยากาศอยากตั้งประเด็นหรือคำถามเพื่อร่วมแสวงหาความรู้ความจริงที่กว้างและลึกซึ้งยิ่งขึ้น

ที่สำคัญก็คือขณะที่อยู่ในกระบวนการเรียนรู้ หากครูหรือกระบวนกรรู้สึกว่า สิ่งใดที่ตัวเองไม่รู้หรือไม่แน่ใจ ก็ต้องกล้าที่จะบอกว่าไม่รู้ และกล้าขอบคุณผู้เรียนที่ทำให้รู้ตัวว่ามีบางเรื่อง (และคงอีกหลายเรื่อง) ที่สอนแต่ยังไม่รู้ แม้ว่าจะอยู่ท่ามกลางแรงกดดันจากความคาดหวังของผู้เรียนว่าจะต้องรู้ดีรู้จริงในเรื่องที่สอนก็ตาม ในแง่นี้จะดีกว่าไหมหากผู้เรียนเปลี่ยนมุมมองใหม่ว่า ครูหรือกระบวนกรถึงจะเก่งจะศึกษามามากเพียงใดก็ย่อมมีอีกหลายแง่มุมที่เขาเองก็ยังไม่รู้ และกำลังอยู่ในเส้นทางของการเสาะแสวงหาความรู้ความจริงอย่างไม่รู้จะสิ้นสุดลงเมื่อใด ก็เพราะโลกของการแสวงหาความรู้ความจริงแทบทุกศาสตร์ทุกแขนงยังไม่มีบทสรุปที่เด็ดขาดตายตัวเลย แต่กลับเคลื่อนไหวแปรเปลี่ยนไปเรื่อยๆ เพื่อใช้อธิบายความจริงของชีวิตและโครงสร้างสังคมรวมถึงสรรพสิ่งต่างๆ ที่เคลื่อนไหวแปรเปลี่ยนอย่างไม่หยุดนิ่งเช่นกัน

ดังนั้นผู้เรียนก็ควรมองครูหรือกระบวนกรอย่างไม่กดดันคาดหวังจนเกินจริงเกินงามไป และจะดียิ่งขึ้นหากทั้งสองฝ่ายต่างมองและปฏิบัติต่อกันว่า เราเป็นกลุ่มเพื่อนที่เสมอบ่าเสมอไหล่ในการร่วมแสวงหาความรู้ความจริงไปด้วยกัน คอยสนับสนุนหรือเรียนรู้จากกันและกันเป็นหลัก แทนที่จะเรียนรู้ด้วยการถ่ายทอดจากฝ่ายหนึ่งไปสู่ฝ่ายหนึ่งอย่างผูกขาด

กลับมาที่ครูหรือกระบวนกรเอง หากผู้เรียนทำให้เรารู้สึกว่าเรายังไม่รู้อะไรอีกมากในเรื่องที่เดิมคิดว่า เรารู้และชำนาญแล้ว ก็ควรกล้ายอมรับเพราะว่าเขาได้ชี้ขุมทรัพย์อันสุดยอดให้เราได้ฝึกฝนลดละตัวกูของกูลง โดยเฉพาะความรู้สึกว่าตัวเองแน่ เพราะผู้ที่ได้รับความยอมรับนับถือหรือประสบความสำเร็จในความเป็นเลิศทางวิชาการ ก็มักจะรู้สึกได้ง่ายว่าตัวเองแน่ วิเศษกว่าคนอื่น พอคนอื่นเห็นต่างหรือแย้งขึ้นมา หรือถูกตั้งคำถามกับสิ่งที่สอนเข้าก็ออกอาการง่าย ปกป้องความคิดความเชื่อตัวเองด้วยวิธีการสารพัด

นอกจากนี้ ความรู้สึกว่าตนเองยังไม่รู้อะไรอีกมากย่อมเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เราไม่ประมาทไม่ชะล่าใจต่อความรู้ความจริง เพราะหากรู้สึกว่าเรารู้จริงรู้ลึกแล้วก็มักจะหยุดการทบทวนใคร่ครวญ หยุดเรียนรู้รวมถึงหยุดการทดลองปฏิบัติเพื่อตรวจสอบความรู้ความจริงที่เราเชื่อมั่น พูดอีกแบบหนึ่งก็คือ ความรู้สึกว่ามีเรื่องที่เรายังไม่รู้อีกมากมายมันทำให้กระบวนการเรียนรู้ของเราเคลื่อนไหวต่อไปอย่างไม่หยุดนิ่งตายตัว หรือกล่าวอย่างถึงที่สุดก็คือ ขณะที่เราเป็นครูหรือกระบวนกรแต่ในอีกด้านหนึ่งเราต้องพร้อมเสมอที่จะเป็นนักเรียนได้ทุกขณะ โดยเฉพาะสามารถเรียนรู้จากผู้เรียนหรือลูกศิษย์ตัวเองได้ด้วย

ความพร้อมจะเรียนรู้จากผู้เรียนหรือลูกศิษย์นั้น ไม่ควรเป็นเพียงคำพูดสวยหรูหรือได้แต่คิดเท่านั้น แต่จะทำได้จริงก็ต่อเมื่อเราเชื่อมั่นไว้วางใจว่าผู้เรียนต่างมีความสามารถภายในที่จะเรียนรู้และเข้าถึงความลึกซึ้งของเรื่องที่เรียน เพียงแต่แตกต่างกันในวิธีการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับแต่ละคน หรือเร็วช้าต่างกันเท่านั้น ด้วยเหตุดังกล่าวนี้ ผมจึงยอมรับนับถือครูหรือกระบวนกรคนที่ยอมรับอย่างตรงไปตรงมาว่าตนเองไม่รู้ ได้มากกว่าคนที่ตอบคำถามหรืออธิบายอะไรๆ ได้หมดอย่างขาดความรับผิดชอบ ขาดความซื่อตรงต่อความรู้ความจริงและต่อผู้เรียน

การเรียนรู้ที่จะไปได้กว้างไกลและลึกซึ้งนั้น ครูหรือกระบวนกรจำเป็นต้องกล้าที่จะเปลี่ยนแปลงความคิดเห็นความเชื่อเดิม กล้าที่จะฉีกวิธีคิดหรือทฤษฎีเดิมบางแง่มุมหรือทั้งหมด หากพิสูจน์ตรวจสอบชัดเจนแล้วว่า มันไม่ใช่หรือมีจุดอ่อน ความกล้าหาญในแง่นี้จะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อเปิดใจกว้างเชื้อเชิญหรือเปิดโอกาสให้คนที่เห็นต่างรวมถึงคนที่ท้าทายความเชื่อเราได้แสดงจุดยืนหรือความเชื่อของเขาอย่างเต็มที่ พร้อมกับรับฟังใคร่ครวญอย่างลงลึกได้ หากขณะที่รับฟังความเห็นต่างหรือถูกท้าทายความเชื่อจากผู้อื่นกำลังทำให้เราหวั่นไหวภายในก็สามารถรู้ทันปฏิกิริยาภายในก่อนจะด่วนปิดกั้นหรือโต้ตอบออกไปอย่างฉับพลันทันที

ความเห็นที่แตกต่างหลากหลาย หรือแม้แต่การตั้งคำถามท้าทายต่อความคิดเห็นความเชื่อ มักจะทำให้เราต้องตรวจสอบใคร่ครวญถึงสิ่งที่เราเชื่ออยู่เสมอ ทำให้เราไม่ติดกรอบอย่างยึดมั่นถือมั่น แต่กลับจะช่วยทำให้เราปรับตัวยืดหยุ่นได้สูง และฝึกให้เราใจกว้างต่อความเห็นที่แตกต่างออกไป ใจกว้างกับคนที่เชื่อหรือมีวิถีทางของการเรียนรู้บางอย่างที่ต่างไปจากเรา ที่สำคัญมันอาจทำให้เราเรียนรู้อะไรได้ใหม่และลึกซึ้งจากสิ่งที่แตกต่าง และบางคราวก็อาจเรียนรู้ได้มากกว่าการเรียนรู้ร่วมกับคนที่คิดเห็นหรือเชื่อคล้ายๆ กับเราเสียด้วยซ้ำ เพราะหากเราข้องแวะเฉพาะอยู่ในแวดวงของผู้ที่เชื่อหรือคิดเห็นคล้ายๆ กันตลอดเวลา มักจะทำให้ประมาทชะล่าใจต่อความรู้ความจริงที่เราเชื่อ ซึ่งมักจะทำให้ยึดมั่นถือมั่นได้ง่าย ดังนั้น การมีพื้นที่มากเพียงพอที่จะปะทะสังสรรค์ร่วมกับคนที่เห็นแตกต่างด้วยท่าทีที่มุ่งเรียนรู้จากกันและกัน ย่อมทำให้การเรียนรู้ของเราเจริญงอกงามมากขึ้นเรื่อยๆ

บทความที่ ๕๕: ความกล้าหาญในกระบวนการเรียนรู้

โดย ปรีดา เรืองวิชาธร
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ หนังสือพิมพ์โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๑๕ กรกฎาคม ๒๕๕๐

ในกระบวนการเรียนรู้ชนิดที่สามารถเปลี่ยนแปลงคนได้อย่างลึกซึ้งนั้น ความกล้าหาญถือเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญที่จะนำไปสู่การเรียนรู้ที่ลุ่มลึก เพราะเท่าที่สังเกตและรับฟังเรื่องเล่าจากประสบการณ์ของการเติบโตภายในที่สำคัญๆ ของหลายคน ล้วนมีกลิ่นอายของความเด็ดเดี่ยวกล้าหาญผสมอยู่ในการเรียนรู้ขณะนั้นๆ ที่กล่าวมานี้ก็มิได้หมายความว่า จะต้องพยายามสลัดทิ้งความกลัวภายในให้หมดก่อนทุกครั้งที่จะเรียนรู้สิ่งใด

สำหรับเราในฐานะผู้เรียน จะมีบางขณะที่กระบวนการเรียนรู้ดำเนินมาถึงบทเรียนสำคัญคือ ภาวะต้องเผชิญหน้ากับตัวตนภายใน เช่น กรณีที่กระบวนกรบางท่านสามารถนำพวกเราเรียนรู้ไปสู่โลกภายใน ทำให้เราเห็นกิเลสวาสนาที่เราติดยึด เห็นการทำงานอย่างสลับซับซ้อนและรวดเร็วของจิตซึ่งเกิดขึ้นบ่อยครั้งจนเป็นร่องลึกของอารมณ์ แต่เราก็แทบไม่รู้สึกตัวและแสดงออกมาเป็นบุคลิกด้านร้ายประจำตัว หลายคนขณะที่บทเรียนเกี่ยวกับตัวตนภายในกำลังดำเนินมาอยู่ตรงหน้านี้จะรู้สึกไม่คุ้นเคยที่ได้เห็นมัน บางคนไม่อยากเชื่อ ไม่อยากเห็นว่าตัวตนภายในที่เป็นจริงของเราเป็นเช่นนี้ (ทั้งๆ ที่เราก็มีเมล็ดพันธุ์ด้านดีอยู่ไม่น้อย) เพราะการรับรู้ตัวตนภายในอย่างซื่อตรงนี้มักทำให้เราเจ็บปวด ไปจนถึงกลัวและเกลียดตัวเองได้ง่ายๆ โดยเฉพาะคนที่ติดดีหรือมีภาพลักษณ์ภายนอกดูดี

ดังนั้นหากเราจะเรียนรู้บทเรียนราคาแพงนี้เพื่อไปสู่การเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญของชีวิตจึงจำเป็นต้องกล้าหาญ กล้าที่จะเสี่ยงต่อความเจ็บปวดอันเนื่องจากตัวตนที่เรายึดมั่นมานานแสนนานกำลังสลายพังทลายลง กล้าที่จะเผชิญความจริงหลากหลายด้านที่มีในตัว เพราะในชีวิตประจำวันเรามักจะเลือกมองและเลือกรับรู้บางด้านที่เราอยากเห็นอยากให้เป็น บางด้านที่ไม่อยากรับรู้ทั้งที่มันมีอยู่เราก็มักกลบเกลื่อนหรือฝังกลบมันลงไปในห้องมืดของจิตใจ นอกจากนี้เราอาจต้องกล้าที่จะยอมลดการปกป้องตัวตนด้วยกลวิธีสารพัดที่เราเคยใช้ ถ้าหากเพื่อนหรือคนคุ้นเคยรอบข้างเริ่มล่วงรู้และเริ่มเปลี่ยนแปลงความรู้สึกนึกคิดและท่าทีเป็นความสัมพันธ์ที่แย่ลง แม้ว่าพวกเขาเหล่านั้นจะมองเราอย่างตัดสินตายตัวก็ตาม

ความกล้าหาญที่พร้อมจะเผชิญหน้ากับตัวตนภายในมักจะเป็นต้นธารของการมองเห็นและยอมรับตัวเองตามที่เราเป็น ความปลื้มปิติสุขอันเนื่องจากการเริ่มเห็นและยอมรับจะค่อยๆ เยียวยาความเจ็บปวดจากสภาวะตัวตนเก่าของเราถูกฉีกขาดลง และความสุขน้อยๆ ที่กำลังก่อตัวนี้มักจะทำให้เกิดประกายแห่งความสร้างสรรค์ความสัมพันธ์ใหม่ระหว่างเรากับคนอื่น สายสัมพันธ์ใหม่น่าจะมีความแน่นเหนียวมากกว่าที่จะเปราะบางเพราะเป็นการคบคุ้นกันด้วยจิตใจที่มีการปรุงแต่งบิดเบือนน้อยลงไปทุกที ความสัมพันธ์ใหม่จึงมีความตรงไปตรงมา แต่แฝงไว้ด้วยความอ่อนโยนและพร้อมที่จะเข้าใจ

ในอีกแง่หนึ่งบางครั้งบางคราวผู้เรียนจำต้องกล้าหาญที่จะยอมละทิ้งหรือวางความคิดความเชื่อบางอย่างที่เรายึดถือศรัทธามานาน กล้าหาญที่จะไม่พยายามปกป้องความเชื่อหรือทิฐิที่เรารักและแหนหวง ถ้าหากกระบวนการเรียนรู้นั้นมาถึงการปะทะสังสรรค์ทางความเชื่อความคิดจนเกิดมุมมองใหม่ที่น่าสนใจหรืออธิบายความจริงได้มากกว่า พูดอย่างรวบรัดก็คือ กล้าที่จะปล่อยวางความติดยึดในความคิดความเชื่อ ไม่ว่าความคิดความเชื่อนั้นจะมาจากครูบาอาจารย์ที่เราเคารพศรัทธามาก จะมาจากกระแสของกลุ่ม ชุมชนหรือสังคมที่เราสังกัดอยู่ หรือแม้แต่จะเป็นความคิดความเชื่อที่เคยถูกพิสูจน์ว่าเป็นจริงจากบริบทของอดีตแล้วก็ตาม ด้วยเหตุนี้เราจึงต้องกล้าหรือพร้อมที่จะเป็นแกะดำของกลุ่มกระแสความเชื่อเดิม หรือเป็นคนชายขอบของกลุ่มหรือสังคมที่เราอยู่ ซึ่งอาจจะทำให้เรารู้สึกโดดเดี่ยวบ้างในบางช่วงของชีวิต ความกล้าหาญในแง่นี้จึงเป็นปัจจัยสำคัญในการสลายอัตตาที่เรียกว่า ทิฏฐุปาทาน หรือความยึดมั่นถือมั่นในความเห็นนั่นเอง

ความกล้าหาญในแง่สุดท้ายที่จะกล่าวถึงนี้ก็คือ กล้าที่จะเผชิญหน้ากับผู้ที่คิดหรือเชื่อต่างไปจากเรา กล้าที่จะเรียนรู้ร่วมกับคนที่มีวิธีการเรียนรู้ต่างจากเรารวมถึงคนที่ไม่ได้อยู่กลุ่มกระแสเดียวกับเรา เพราะคนเหล่านี้ล้วนทำให้เราต้องกลับมาใคร่ครวญภายใน ทำให้เราต้องถูกทดสอบหรือพิสูจน์ทั้งความเห็น ความใจกว้างและการติดยึดตัวตนภายในของเรา เพราะคนที่มีบางอย่างต่างไปจากเรามักจะตั้งคำถามท้าทายหรือถึงกับโจมตีความเห็นความเชื่อ ไปจนถึงโจมตีตัวตนของเรา จะทั้งหวังดีหรือหวังร้ายก็ตาม ซึ่งด้านหนึ่งทำให้เราไม่หลงใหลติดยึดความเห็นความเชื่อไปได้โดยง่าย แต่กลับจะเพิ่มสำนึกในการทบทวนค้นคว้าเพื่อตรวจสอบชุดความเชื่อความเห็นของเราอยู่เสมอ แต่หากเราเรียนรู้เฉพาะกับคนที่คิดคล้ายๆ กับเราอยู่เสมอๆ หรือพอใจเลือกเรียนรู้กับกลุ่มคนที่เป็นพวกเดียวกับเรา ก็มักจะทำให้เราหลงติดยึดความเห็นความเชื่อจนขาดการใคร่ครวญได้ง่าย ความกล้าหาญในแง่นี้จึงมาในรูปของการเชื้อเชิญ เปิดพื้นที่ มองคนที่ต่างจากเราเป็นผู้ชี้ขุมทรัพย์ทางสติปัญญา เพื่อพร้อมที่จะเรียนรู้อย่างสร้างสรรค์ท่ามกลางความแตกต่างหลากหลายได้

ความกล้าหาญในกระบวนการเรียนรู้ยังมีอีกหลายแง่มุมที่ไม่ได้กล่าวในที่นี้ อย่างไรก็ตามความกล้าก็ไม่ได้เกิดขึ้นได้โดยง่าย ดังนั้นมันจึงควรเป็นบทฝึกประจำตัวของผู้ใฝ่เรียนรู้เพื่อเปลี่ยนแปลงภายในอย่างลึกซึ้ง ที่จะหมั่นมองเข้าไปข้างในจนสัมผัสรับรู้สภาวะของจิตที่กำลังเกิดขึ้นแต่ละขณะ มองเห็นการปรุงแต่งของจิตซึ่งเปลี่ยนรูปแปลงร่างไปแต่ละขณะว่าเป็นอย่างไร การสัมผัสรับรู้ถึงความกล้าและความกลัวภายในบ่อยๆ ก็จะทำให้เราคุ้นเคยกับธรรมชาติของมัน ในด้านหนึ่งหากเราหมั่นสัมผัสรับรู้ถึงเมล็ดพันธุ์แห่งความขลาดกลัว ก็จะเริ่มรู้ว่าอะไรที่เป็นเหตุแห่งความขลาดกลัว เราจะค่อยๆ รู้ชัดเจนว่าเหตุปัจจัยนั้นจะสลายและอ่อนกำลังลงได้อย่างไร ในทางตรงข้ามหากเราหมั่นสัมผัสรับรู้ถึงเมล็ดพันธุ์แห่งความกล้าหาญก็จะเริ่มรู้ว่าอะไรที่เป็นเหตุปัจจัยแห่งความกล้าและจะบ่มเพาะให้เกิดความเติบโตงอกงามได้อย่างไร

การสร้างบรรยากาศการเรียนรู้ที่คอยเกื้อกูลให้กำลังใจซึ่งกันละกันหรือรับฟังกันอย่างลึกซึ้งก็เป็นปัจจัยหนุนเสริมความกล้าหาญของเหล่าผู้เรียนได้ดีอีกทางหนึ่ง รวมถึงจัดกระบวนการที่เปิดพื้นที่ด้วยความใจกว้าง เป็นพื้นที่การเรียนรู้ที่แม้จะเสี่ยงแต่ก็ไม่อันตรายจนเกินไปย่อมช่วยให้ผู้เรียนเกิดความกล้าหาญได้ทีละเล็กทีละน้อย สองสามปัจจัยที่กล่าวมานี้คงพอจะทำให้รู้สึกมีความหวังในการบ่มเพาะความกล้าหาญได้ไม่มากก็น้อย โอกาสต่อไปจะได้กล่าวถึงความกล้าหาญของตัวกระบวนกรเอง