บทความที่ ๑๖๘: จิตตปัญญา: ทำได้อย่างที่ชวน?

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๑๓ กันยายน ๒๕๕๒

ขับรถกลับจากการพบปะกลุ่มคนทำงานเรื่องจิตตปัญญา ตั้งใจจะฟังซีดีธรรมะที่เปิดคลอไปในรถ แต่จิตใจกลับวิ่งออกนอก คิดถึงประเด็นที่พวกเราค้นพบกันระหว่างวงคุยแลกเปลี่ยน

งานจิตตปัญญาได้รับการตอบสนองและแพร่ขยายไปในหลายวงการทั่วประเทศอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในวงการศึกษา อาจด้วยความมีประสิทธิภาพของทีมงานและผู้ที่สนับสนุนเกี่ยวข้อง ประกอบกับความต้องการ “น้ำทิพย์ชโลมใจ” ของสังคมที่นับวันจะวุ่นวายมากขึ้น เกิดมีกลุ่มคนอีกจำนวนมากที่ศึกษาเรื่องจิตใจหรือจิตตปัญญากันอย่างจริงจัง ผลักดันให้นำไปใช้ในองค์กร ใช้ในชั้นเรียน หรือใช้ในชีวิตประจำวัน เป็นกระแสการร่วมกันสร้างสรรค์สิ่งดีอีกรูปแบบที่กำลังเกิดขึ้น

กระบวนกรจิตตปัญญา (Facilitator in Contemplative Education) และ/หรือผู้ที่ผลักดันเรื่องนี้ “ทำได้อย่างที่ชักชวนผู้อื่น” หรือ Practice what you preach ได้แค่ไหน เป็นคำถามที่เราตรวจสอบถามตัวเองกันมาเป็นระยะๆ

จากการสอนบริหารคนบริหารองค์กร ผู้เขียนรู้สึกว่าไม่ง่ายที่เราจะปรับพฤติกรรมการบริหารคนของเราเองให้ได้ดีในแนวทางที่เราบอกเล่า แม้ยิ่งทำได้ยิ่งเห็นประสิทธิภาพทั้งกับส่วนรวมและตนเอง ยิ่งเชื่อมั่นในสิ่งที่ชักชวนผู้คน แต่ก็ยอมรับว่าต้องตั้งใจพัฒนาตัวเองอย่างจริงจังทีเดียว ถึงวันนี้ก็ยังเห็นหนทางที่จะสามารถพัฒนาเพิ่มต่อเหลืออีกมาก

การมี “สติ” ทันกับแต่ละขณะของตนเอง ทันต่อพฤติกรรมของตนเอง เข้าใจสถานการณ์จริงของตนเอง เป็นส่วนช่วยอย่างมากให้เราสามารถใช้ “พฤติกรรมอันควร” ต่างๆ ที่ทั้งเรียนทั้งสอนนี้ได้เป็นธรรมชาติ และแน่นอน “หลุด” ก็ยังมีอยู่ให้เห็นเป็นธรรมชาติอยู่ด้วยเช่นกัน

น่าเห็นใจเหล่าผู้เกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะเป็นกระบวนกร ผู้ทำงานเบื้องหลัง เบื้องหน้า ช่วยกันผลักดัน สร้างกระบวนการเรื่องดีนี้ให้เกิดขึ้น ท่ามกลางสภาวการณ์ที่ร้อนแรงของสิ่งแวดล้อมสังคม และข้อจำกัดมากมาย ในขณะเดียวกันก็ถูกผู้คนรอบข้าง “คาดหวัง” ว่า “ต้องเป็นคนดี เป็นตัวอย่างที่ดี แบบจิตตปัญญา” อีกด้วย ดูเหมือนเป็นนางแบบเชิญชวนให้ใส่ชุดผ้าไหม ที่กำลังเย็บเสื้อไปแต่งหน้าไป ในขณะที่เดินไปบนแคทวอล์ค และมีผู้ชมยืนดูวิจารณ์อยู่รอบข้าง… น่าเห็นใจ

ถึงกระนั้นการสำรวจตัวพวกเราเองตามจริงก็น่าจะช่วยให้ไม่หลงทางไปไกล ช่วยให้เราเรียนรู้พัฒนาตนเองและเทคนิควิธีต่างๆ ไปในขณะที่ชักชวนผู้คนรอบข้าง ได้ยินเรื่องราวของบางกลุ่มบางคนที่เพิ่งเริ่มเรียนรู้แนวจิตตปัญญาว่า บางคนชอบอยู่กับความคิดของตนเอง บางคนเชื่อมั่นมากกับความเชื่อบางชุด เครื่องมือบางตัว หรือพยายามชักชวนให้คนทำตาม “แนวทาง” ที่ตนรู้สึกว่าใช่ โดยอาจลืมไปว่าเราแต่ละคนต่างมีความชอบมีจริตทิศทางที่อาจแตกต่างกัน แม้ว่าเราอาจจะมีจุดร่วมหรือแกนหลักบางประการร่วมกันอยู่บ้าง หากใช่ว่าวิธีการอื่น แนวความคิดอื่นจะใช้ไม่ได้ ไม่ดี คนที่ทำแบบอื่นแตกต่างจากที่ “ฉันคิดว่าใช่” นั้นไม่เหมาะสม “ต้องแบบนี้ซิ ... ถึงจะเรียกว่าจิตตปัญญา” ... เป็นจริงอย่างนั้นหรือ

จริงเสมอหรือที่ต้องนั่งล้อมวงคุยกัน

จริงเสมอหรือที่ต้องทำอะไรช้าๆ

จริงเสมอหรือที่ต้องไม่มีใครชี้นำความคิด

จริงเสมอหรือที่ต้องไม่มีเนื้อหาให้มากมาย ใช้กระบวนการให้เรียนรู้

จริงเสมอหรือที่ ...

ผู้เขียนมิได้หมายความว่าสิ่งที่เอ่ยมาไม่ควรทำ และแน่นอนว่าใช้ได้ผลกับคนหลายกลุ่ม หากแต่อาจมีวิธีอื่นอีกมากมายแม้แต่วิธีที่ตรงกันข้ามที่ช่วยให้ผู้คนเรียนรู้ด้านในของตัวเราได้ ... หรือไม่ ลองนึกถึงประวัติศาสตร์หลายพันปีที่คนพัฒนากันมาดู เขามีวิธีอะไรกันบ้าง การเรียนรู้ด้วยใจอย่างใคร่ครวญมิใช่เพิ่งเกิด ... หรือไม่

เป็นต้นว่าการเทศนาของพระพุทธเจ้าในหลายๆ ครั้ง ภาพสะท้อนจากคัมภีร์คือภาพของครูที่นั่งพูดให้กับผู้เรียนเป็นร้อยเป็นพันคน แทบจะเป็นการสื่อสารทางเดียวหากไม่มีการปุจฉา ผู้เรียนนั่งฟังด้วยใจอยู่กับที่ ไม่มีการขยับเขยื้อนย้ายร่างกายหรือไปนั่งล้อมวงใดๆ จนกว่าจะจบการเทศนา

หรือการเรียนรู้แบบอาจารย์เซ็น ที่ให้ศิษย์เดินตามครูไปไหนต่อไหน พอประสบกับเหตุการณ์สด จึงปล่อยคำถามหรือประโยคสั้นๆ ที่แทงตรงประเด็นเพียงประโยคเดียว ช่วยพลิกให้คนเปลี่ยนแปลงชีวิตอย่างถาวร

หรือวิถีปฏิบัติของหลายนิกาย ที่ผู้ฝึกต้อง “เข้าเงียบ” อยู่คนเดียว ตัดการปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอกเป็นเวลานาน พร้อมกับฝึกปฏิบัติตามวิถีของตนเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ในแต่ละขั้นตอน

หรือการพัฒนาจิตใจด้วยการช่วยเหลือผู้อื่นแบบฉือจี้ ที่อาสาสมัครผู้มีจิตอาสาร่วมแรงร่วมใจกันไปช่วยเหลือผู้ยากไร้ ทำความสะอาดผู้ป่วย เก็บแยกขยะ ให้บริการผู้คนในโรงพยาบาล ...

ฯลฯ ... หลากหลายวิธีและวิถีแห่งการฝึกตนสู่ผลทางจิตวิญญาณ

อย่างที่ชาวจิตตปัญญาทราบกันดีอยู่แล้วว่ามุมมองต่อโลก (worldview) หรือกรอบความคิด (paradigm) มีผลต่อความคิดความเชื่อของเราแต่ละคน จนอาจทำให้เราเผลอไปตัดสินว่าผู้อื่นที่มิได้อยู่ในกรอบเดียวกับเราว่า “ไม่ใช่” ซึ่งเรื่องนี้ก็เป็นจริงกับแม้แต่ในเรื่อง “จิตตปัญญา” เอง ทันทีที่เรารู้ทันและสำรวจมุมมองต่อโลกของเราชัดเจน การใช้กรอบความคิดเหล่านั้นน่าจะเป็นไปอย่าง “เท่าทัน” มิได้ใช้ไปอย่างหลงลืมหรือเผลอตัว

จากเรื่องมุมมองสู่พฤติกรรมของเราแต่ละคน การฝึกปรือตนไปพร้อมกับการเดินทางชักชวนจัดกระบวนการให้ผู้คนเป็นเรื่องท้าทาย ... พวกเราทำอย่างที่ชักชวนคนอื่นกันได้ ... หรือไม่ แค่ไหน อย่างไร

เราชวนให้ผู้คนรักและเมตตาต่อกัน ... เรารักและเมตตากันเองหรือไม่

เราชวนให้ผู้คนอภัยต่อกัน ... เราให้อภัยกันเองแค่ไหน

เราชวนให้ผู้คนใช้ชีวิตสมดุล หัว-กาย-ใจ ... เราสมดุลตัวเองได้เพียงใด

เราชวนให้ผู้คนย้อนดูตัวเอง เข้าใจตระหนักรู้ตัวเอง ... เราดูหรือไม่ บ่อยแค่ไหน

เราชวนให้ผู้คนคุยกันด้วยความสุนทรียะ ฟังกันมากขึ้น ... เราทำระหว่างกันด้วยหรือไม่

เราชวนให้ผู้คนฟังคนโดยไม่ตัดสิน ... เราตัดสินคนเร็วไปบ้างหรือไม่

เราชวนให้ผู้คนเข้าใจเบื้องหลังกรอบความคิดหรือมุมมองต่อโลกที่บิดเบือนข้อเท็จจริงที่ได้รับ ... เรารู้ทันหรือไม่

เราชวนให้ผู้คนลดอัตตาตัวตน ... เรายังมีอยู่เพียงใด

เราชวนให้ผู้คน ...

...

ยังมีคำถามอีกมากมายรอชาวจิตตปัญญาค้นหา ...

วิถีแห่งจิตตปัญญานี้คงมีทั้งความงดงามและขวากหนาม หากแต่การเรียนรู้และพัฒนาตนไปพร้อมกับการส่งผ่านชักชวนเพื่อนร่วมทาง เป็นเป้าหมายอยู่ในกระบวนการ หาใช่เป็นเพียงหนทางไปสู่เป้าหมายใดเท่านั้น ... หรือไม่

ระหว่างการเดินทางของพวกเราผู้สนใจเรื่องภายใน หาใช่ว่าผู้อื่นที่มิได้เรียกตนว่าจิตตปัญญา มิได้เดินอยู่ในหนทางเดียวกับเรา ... ใช่หรือไม่ หาใช่ว่าผู้อื่นที่มิได้เรียกตนว่าจิตตปัญญา มิได้มีความรู้เรื่องการพัฒนาจิตใจ ... ใช่หรือไม่ ใครต่อใครก็เป็นครูแก่เราได้ ... ใช่หรือไม่

ความคิดสร้างสรรค์ของชาวจิตตปัญญา ที่ทำให้เรื่องพัฒนาจิตใจจิตวิญญาณเป็นขนมหวานสำหรับคนทั่วไปเป็นเรื่องน่าชื่นชม หากเส้นเขตแดนของความแหวกแนวยังมีอยู่ที่ศีลหรือการประพฤติที่ไม่ผิดปกติสุข คือไม่เบียดเบียนใคร ไม่ทำให้ใครเดือดร้อน...ใช่หรือไม่

เรื่องราว คำถามมากมาย ซึ่งรอการค้นหา ค้นพบ ด้วยตัวเราเอง เพื่อการเรียนรู้ร่วมกันของทุกคน

เราทำได้อย่างที่ชักชวนเพียงใด ... จิตตปัญญา

บทความที่ ๑๔๒: ภาวนาอินแอคชั่น (Bhavana in Action)

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๑๕ มีนาคม ๒๕๕๒


หลังจากจบการสัมมนาเรื่องการเปลี่ยนแปลงวัฒนธรรมองค์กรของกระทรวงศึกษาธิการที่พัทยา ผู้เขียนถือโอกาส “พักกายพักใจ” ต่อ ไหนๆ ก็มาถึงแหล่งแล้ว ใกล้ทั้งพระอาจารย์ ใกล้ทั้งแหล่งกีฬาทางน้ำที่โปรดปราน ถือเป็นการชาร์จแบตเตอรี่กายใจที่ถูกใช้งานไปในการทำงานที่ผ่านมา

ผู้เขียนตรงไปยังชายหาดประจำที่เล่นวินด์เซิร์ฟทันทีที่เสร็จงาน อันที่จริงก็เล่นไม่ค่อยจะได้เรื่องอะไรหรอกค่ะ เพียงแค่ได้สัมผัสกับธรรมชาติ ท้องทะเล สายลม แสงแดด ผืนทราย แค่นี้ก็มีความสุขแล้ว เป็นการได้เติมพลังอย่างง่าย การพักผ่อนที่คนนิยมกันทั่วไปช่วยให้เราผ่อนคลายได้อยู่แล้ว โดยเฉพาะเมื่อได้สัมผัสกับธรรมชาติ ยิ่งเราเสริมการ “รู้กายรู้ใจ” ควบคู่ไป ยิ่งทำให้เราเติมพลังให้กับจิตวิญญาณได้ด้วย

ยืนตรงบนบอร์ด เลี้ยงตัวให้อยู่กับคลื่น มือทั้งสองจับบูมหรือก้านใบวินด์เซิร์ฟให้พอดี แค่นั้นเรือก็วิ่งฉิวตีลมกระทบคลื่นน้ำทะเลเป็นระลอก กีฬาที่ไม่ซับซ้อนเช่นนี้ ผู้เขียนพอจะใช้เป็น “เครื่องอยู่” สำหรับจิตได้ ความเปลี่ยนแปลงของคลื่น ลม เสียง การกลับลำเรือ ฯลฯ เป็นปัจจัยที่เข้ามาทำให้กายและใจ “จำเป็นต้องพร้อม” และตื่นโดยอัตโนมัติ เผลอใจลอยเกินไปคลื่นมาแล้วร่างกายไม่ขยับปรับตามก็ตกน้ำได้

เล่นฉิวกินลม ชอบใจ ... เพียงรู้

ยืนหลังเกร็งแขนเกร็ง ... เพียงรู้

กายก็คลาย ยืนสมดุลไม่ดีตกน้ำ ตกใจ ... เพียงรู้

การเล่นวินด์เซิร์ฟจึงกลายเป็นการวิปัสสนาภาวนาไปได้เหมือนกัน

อันที่จริงเราสามารถภาวนาได้ในทุกกิจกรรม เพียงแต่บางกิจกรรมง่ายต่อการภาวนา บางกิจกรรมทำได้ยาก เนื่องจากสภาวะไม่เอื้ออำนวย มีปัจจัยกระทบโสตสัมผัสต่างๆ มากไป ดูได้ยาก ครูบาอาจารย์เคยสอนว่าถ้าอยากเดินทางสายปฏิบัติให้ได้ผลจริงควรภาวนาให้ต่อเนื่อง ไม่แบ่งแยกว่าเวลานี้ปฏิบัติ เวลานี้ใช้ชีวิตอย่างเดียว ควรปฏิบัติไปให้ได้ต่อเนื่องในชีวิตประจำวัน ผู้เขียนเองก็เคยทำแยกส่วนเช่นนั้น ทำงานใช้ชีวิตหมกมุ่นหลายเดือนจึงจะไปปฏิบัติธรรม ๑๐ วัน ออกมาชื่นมื่นสักพักก็กลับไปคล้ายเดิม ตอนนั้นเข้าใจว่าเราอาจจะทำน้อยไป เพิ่มเป็นเข้าวัดปฏิบัติกรรมฐานครั้งละ ๑ เดือนแทน ออกมาไม่ให้ทิ้งช่วงนานไปก็เข้าแบบ ๑๐ วันอีก เข้าออกซ้ำไปมาอย่างนี้หลายเที่ยว ดูเหมือนจะพัฒนาขึ้น คือเก็บอารมณ์ได้เนี้ยบมาก คนรอบข้างไม่เห็นความโกรธ ไม่เห็นอาการลิงโลดของเรา ดูนิ่งน่าศรัทธา แต่ในที่สุดก็ทราบว่าที่แท้เรา “ติดเพ่ง” หรือกดทับอารมณ์ความรู้สึก ... จนชำนาญ นิ่งเกินไปจนไม่เห็นการเคลื่อนไหวของจิตใจซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญในวิปัสสนาภาวนา

ทำไมเป็นเช่นนั้น ผู้เขียนเข้าใจว่าช่วงที่เข้าเงียบปฏิบัติหนักแต่ละช่วงนั้น จะเอาจริงเอาจังมาก กายและใจถูกบีบคั้นกดแน่น เพ่งเกินไป มุ่งมั่นเกินไป แทนที่จะปล่อยให้เรียนรู้กายใจอย่างเป็นธรรมชาติ นั่นก็เพราะรู้สึกว่าต้องรีบทำเดี๋ยวกลับไปในชีวิตประจำวันจะไม่ได้ “ทำ” อีกแล้ว

ครูบาอาจารย์ผู้ปฏิบัติขั้นสูงทั้งหลายสอนไปในแนวทางเดียวกันคือควรจะภาวนาในชีวิตประจำวันเลย หรือทำทุกวัน ไม่ใช่เข้มมากบางช่วง หลวมไปเลยบางช่วง ผู้เขียนเรียกเล่นๆ ว่า “ภาวนาอินแอคชั่น” (Bhavana in Action) ซึ่งโดยทั่วไปจะเป็น วิปัสสนาภาวนา หรือรู้กายรู้ใจตามความเป็นจริงจนเข้าใจธรรมชาติไตรลักษณ์ที่แท้ และบางครั้งก็จะเป็นสมถะภาวนา หรือการทำใจให้สงบระงับ

ตื่นนอนก็เริ่มรู้กายรู้ใจ ล้างหน้า แปรงฟัน รับประทานอาหาร ประชุม สอนหนังสือ ฮากับเพื่อน คุยกับที่บ้าน ฯลฯ จนกระทั่งเข้านอน แน่นอนว่าบางกิจกรรมเรารู้กายรู้ใจได้ลำบาก หรือถ้ามัวแต่ไปรู้อาจทำกิจกรรมนั้นได้ยาก เช่น การคิดงาน ผู้เขียนเคยถูกให้แปลภาษาต่างประเทศสด ขณะฟังเพื่อเก็บข้อมูล เกิดไปดูใจตัวเองที่กำลังคิดเนื้อหา “ลืมหมดเลย” ค่ะ จิตของเราทำหน้าที่ทีละหนึ่งอย่าง เมื่อจิตมีสติแท้ขึ้นมา ทันและแรงมากพอ จิตดวงอื่นก็ดับไป เช่น เวลาเราขุ่นเคืองใจแล้วเรามีสติรู้ความเคืองนั้น ความเคืองนั้นก็จะดับไป การคิดก็เช่นกัน ดังนั้นเวลาคิดงานครูบาอาจารย์จึงสอนให้อย่าเพิ่งไปดูใจตอนนั้น ค่อยไปเริ่มดูตอนเกิดกิเลสต่างๆ ดีกว่า เช่น ตอนโกรธขึ้นมา ตอนอยากขึ้นมา หรือดูกายไปเวลาเคลื่อนไหวระหว่างคิดเสร็จแต่ละช่วง

งานหลักของผู้เขียนคือการสอนและการประชุม ขณะยืนพูดหน้าห้อง เราก็ปล่อยให้คิดไปพูดไปไม่ต้องไปดูใจ ช่วงฝึกดูจิตใหม่ๆ เกิดไปดูใจตอนคิดจะพูด ความคิดก็หายไปเสียอย่างนั้นเอง ต้องหันไปถามผู้เข้าสัมมนาว่า “เมื่อกี้อาจารย์พูดถึงไหนนะคะ” ตอนนี้ผู้เขียนจึงเปลี่ยนไปดูกายดูใจหรือวิปัสสนาภาวนาในช่วงที่เดินดูผู้เข้าร่วมสัมมนาทำกลุ่มหรือทำกิจกรรมต่างๆ ในห้องสัมมนาแทน ไม่ดูตอนที่กำลังให้เนื้อหา ถือเป็นการเดินจงกรมไปในห้องสัมมนานั้นเลย

ตอนประชุมก็ทำได้ ปัจจัยกระทบไม่มากด้วย เพราะเรานั่งอยู่กับที่ไม่ได้เคลื่อนไปไหน มีแต่เนื้อหาอารมณ์ต่างๆ ที่เข้ามากระทบโสตกระทบจิตใจได้เท่านั้น เราก็เพียงแต่ตั้งรับดูบ้าง คิดบ้าง พักบ้าง “พัก” ในที่นี้คือทำสมถะภาวนาบ้าง เช่น เคาะนิ้วเป็นจังหวะซ้ำๆ เอาลูกประจำข้อมือมาจับเล่นบ้าง ดูกายที่เอื้อมมือไปจับแก้วน้ำ ยกแก้วน้ำ จิบน้ำ กลืนน้ำ ความรู้สึกที่น้ำผ่านลำคอลงไป รู้ท้องพองยุบบ้าง แล้วแต่อะไรชัด บางครั้งก็เป็นสมถะหรือทำให้จิตสงบนิ่ง บางครั้งก็พลิกเป็นวิปัสสนารู้กายรู้ใจ

ถึงแม้เราจะภาวนาในชีวิตประจำวันเรื่อยๆ บางครั้งเราก็แรงตกจากการผ่านสิ่งกระทบมากมาย หรือวิปัสสนาภาวนาจนล้าไม่ได้พัก หรือดูไม่ทันจนกิเลสเติบโตออกฤทธิ์ เวลาอ่อนแรงแบบนี้เราต้องการการ “ชาร์จแบตฯ” หรือเติมพลังจากการภาวนาในรูปแบบบ้าง เช่น การสวดมนต์ เดินจงกรม ซึ่งบางคนทนไม่ได้หรือเบื่อกับกิจกรรมแบบนี้ บางคนบอกว่ารู้นะว่าภาวนาแล้วจะมีความสุขแต่ไม่รู้เป็นอย่างไร ทำอะไรทำนองนี้ไม่ได้ มันร้อน

ผู้เขียนชอบทดลองหากิจกรรมต่างๆ เผื่อจะพอใช้เป็นเครื่องอยู่ได้ เช่น การออกกำลังกาย การเล่นดนตรี ศิลปะ เนื่องจากชีวิตส่วนใหญ่ของผู้เขียนอยู่กับการใช้หัวคิด จึงเสาะหากิจกรรมที่ใช้กายหรือความรู้สึกมากมาทำให้ตัวเองสมดุล โดยเทคนิคที่จะทำให้กิจกรรมธรรมดาเหล่านี้เป็นการภาวนาได้ ตามความเข้าใจของผู้เขียนวันนี้น่าจะอยู่ที่ “การทำซ้ำ” กิจกรรมที่ไม่วุ่นวาย ไม่ซับซ้อน จะได้ไม่ต้องคิดมาก แต่ทำอะไรซ้ำๆ เป็นเครื่องอยู่ของจิตใจ เมื่อมีอะไรเกิดขึ้นมาก็ดูไป เช่น การเดิน การวิ่งจ๊อกกิ้ง การวิ่งบนเครื่องสายพาน การยกน้ำหนัก การว่ายน้ำ รำมวยจีน ศิลปะป้องกันตัวต่างๆ หรือตัวอย่างการเล่นวินด์เซิร์ฟข้างต้น เราก็จะได้ทั้งพลังกายและจิตที่แข็งแรงขึ้น

สำหรับการเล่นดนตรี ผู้เขียนชอบกลองเป็นพิเศษ เนื่องจากไม่มีทำนองสูงต่ำมากมายจนเราหลงเคลิ้มไปกับเสียงเพลงแล้วปรุงต่อเป็นเรื่องเป็นราว การตีกลองมีการ “ทำซ้ำ” ชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นกลองชุดวงสตริง กลองพื้นบ้านประเทศต่าง หรือเครื่องเคาะ อันที่จริงบางท่านคงเคยเห็นวัดจีนที่มีการเคาะไปสวดไปเป็นจังหวะ คาดว่าใช้ในจุดประสงค์คล้ายกัน

วันก่อนผู้เขียนเล่นกลองแอฟริกัน ใช้ทั้งสองมือตีลงไปบนกลอง มีสามเสียง จังหวะง่ายๆ เราก็พอจะใช้หัวคิดได้ “ตีมือนี้ตรงนี้ก่อนแล้วไปมือนั้นตรงนั้น ...” แต่พอจังหวะซับซ้อนขึ้น “คิดไม่ทัน” หรืออีกนัยหนึ่ง “ตีได้โดยไม่คิด” ถ้าพยายามคิดว่าตีส่วนไหนก่อนมือไหนก่อน จะกลายเป็นตีไม่ได้ แค่ฟังดูหรือซึมซับจังหวะกลองที่เขาตีนำ แล้วตีตามเลย เห็นชัดเลยว่า ร่างกายทำงานได้แม้เราไม่คิด พอผู้เขียนลองคิดดูขณะตีว่ามือไหนก่อนหลังนะ ตีรวนขึ้นมาเชียว

กิจกรรมสำหรับการภาวนาคงสามารถสร้างสรรค์กันเองได้อีกมาก โดยหลักการ “ทำซ้ำ” บนพื้นฐานการไม่ผิดศีลหรือไม่ทำร้ายตนเองและผู้อื่น และในกรอบการเข้าใจหลักการภาวนาแล้ว เราสามารถเลือกที่ถูกจริตกับตัวเรา เสริมความสมดุลหัว-กาย-ใจของเรา ช่วยให้เราเติมพลังและกลับมาเรียนรู้ดูกายดูใจในชีวิตประจำวันได้อีก ขอให้ทุกท่านสนุกกับการภาวนาในหนทางของท่าน ค้นพบอะไรอีเมลมาแลกเปลี่ยนกันนะคะ (michita@yahoo.com)

บทความที่ ๑๓๑: Same Same But Different

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๒๘ ธันวาคม ๒๕๕๑

ระหว่างเดินเล่นท่ามกลางอากาศเย็นสบายบนเขาเมืองดารัมศาลา (Dharamsala) ประเทศอินเดีย ที่อยู่ขององค์ดาไลลามะและรัฐบาลพลัดถิ่นทิเบต ผู้เขียนเห็นชื่อร้านขายของที่ระลึกเล็กๆ แห่งหนึ่งว่า “Same Same But Different” สะท้อนสิ่งที่ผู้เขียนกำลังเรียนรู้ในช่วงนี้คือ พุทธศาสนามหายานแนวทิเบต และพุทธศาสนาหีนยาน ดังจะลองแลกเปลี่ยนเท่าที่เข้าใจในขณะนี้

พุทธศาสนาหีนยานที่เป็นสายหลักของบ้านเรานั้น เป้าหมายหลักคือการละความเห็นผิดในอัตตาตัวตน ไม่ว่าจะรู้จักธรรมะกี่หมวดกี่ประเภท ฝึกด้วยวิธีการใดก็ตาม สมถะภาวนา วิปัสสนาภาวนา หรือแนวต่างๆ ที่เกิดขึ้นนับไม่ถ้วน ถ้าผู้ปฏิบัติยังมีความอหังการ์ ยกตนข่มท่าน เห็นตัวเราเองเป็นหลัก เราถูกเสมอ คนอื่นเป็นเพียงอณูธุลีรายล้อมเรา ทำไมคนอื่นทำแบบนั้น ฯลฯ เราก็ยังคงมีอัตตาเหนียวแน่นอยู่นั่นเอง

ถ้าจะสร้างตัวชี้วัด (Indicator) เพื่อดูว่าเราก้าวหน้าในการปฏิบัติธรรมแค่ไหน เราอาจดูได้จากพฤติกรรมของเราทั้งทางกาย วาจา และที่สำคัญคือใจ ว่าแสดงออกถึงอัตตาตัวตนมากน้อยแค่ไหน

สำหรับพุทธศาสนามหายานแนวทิเบตที่ดารัมศาลานี้ เกชิลา (พระอาจารย์ที่ผ่านการฝึกมา) สอนว่าศัตรูหลักของเราทุกคนที่แท้คือ อัตตาตัวตนหรือ Self-grasping ส่วนศัตรูที่ร้ายยิ่งกว่าคือ ความเห็นผิดในอัตตาตัวตนนั้น สิ่งที่เน้นเพิ่มขึ้นมาเพื่อทำให้เป้าหมายหลักบรรลุผลได้ดีขึ้นคือการเน้นการใส่ใจคนอื่นมากขึ้น หรือ Cherishing others ด้วยการฝึกหัดในหลายรูปแบบ เช่น ทองเลน

ซึ่งเมื่อเทียบกันแล้วเป็นเนื้อเดียวกันกับสายหีนยานที่บ้านเราเรียนกันอย่างชัดเจน

ความเหมือนของสองสายชี้ให้เห็นความตรง (Validity) ของศาสนาพุทธ ถึงเป้าหมายที่จะไปถึง แม้จะมี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ และบทอธิบายเพิ่มเติมอีกนับไม่ถ้วน ล้วนแล้วแต่ไปเพียงเพื่อจุดประสงค์เดียวเท่านั้น

ความแตกต่างของพุทธศาสนามหายานแนวทิเบตต่อแนวบ้านเราที่พบคือ เน้นการบรรลุไปเพื่อช่วยเหลือคนอื่นต่อ นั่นแปลว่าบรรลุธรรมสูงสุด (Full Enlightenment) ด้วย และกลับมาเกิดใหม่ด้วยความตั้งใจจะช่วยสรรพชีวิตทั้งหลายอีกด้วย ในขณะที่พระอรหันต์ของเราคือผู้ที่หลุดพ้น (Liberation) ไปเลย

การบรรลุธรรมสูงสุดดังกล่าวนี้จะมีเมตตาและปัญญาเต็มบริบูรณ์ดั่งพระพุทธเจ้า

จากการถามเกชิลาว่าการฝึกปฏิบัติสมถะภาวนาและวิปัสสนาภาวนาที่เราฝึกกันเพื่อบรรลุอรหันต์นั้นเป็นคนละสายกับการเป็นพระโพธิสัตว์ หรือผู้ที่ใฝ่การบรรลุธรรมสูงสุดใช่หรือไม่ ท่านตอบว่าไม่ใช่ เดินบนหนทางเดียวกัน พระอรหันต์เองก็สามารถเดินต่อไปในสายพระโพธิสัตว์ได้เช่นเดียวกัน

ท่านเปรียบเทียบเหมือนจะไปต่างประเทศจากดารัมศาลา เราต้องไปที่เมืองเดลลีก่อน แล้วบินต่อไปประเทศอื่น เมืองเดลลีเปรียบเสมือนบรรลุพระอรหันต์ ซึ่งเป็นที่พักให้ใจสบายได้ และสามารถเดินทางต่อไปได้อีก ถึงกระนั้นก็มีบางคนนิยมอีกทางคือบินตรงจากดารัมศาลาไปยังที่หมายเลย คำตอบนี้อยู่บนฐานของความเชื่อโรงเรียนหนึ่ง ในขณะที่อีกโรงเรียนเชื่อว่าการจะเป็นพระอรหันต์นั้นเป็นคนละสายกับการเดินทางแนวพระโพธิสัตว์

เมื่อดูในระเบียบการปฏิบัติของชาวมหายานแล้ว ก็จะพบว่าต้องฝึกวิธีการหลากหลายรวมทั้งสมถะภาวนาและวิปัสสนาภาวนาอย่างที่เราคุ้นเคยกัน วิธีหนึ่งที่หลายท่านอาจรู้จักดีอยู่บ้างคือทองเลน หรือการฝึกให้และรับ (Giving and Taking Practice) เป็นการฝึกหลายขั้นตอน มีเป้าประสงค์หลักเพื่อลดอัตตาตัวตนเพิ่มการใส่ใจผู้อื่นชัดเจน

การให้ หมายถึง ให้สิ่งที่ดี คุณธรรม พลังบวก ฯลฯ แก่สรรพชีวิตทั้งหลาย การรับ หมายถึง การรับความทุกข์โศก สิ่งที่ไม่ดี พลังลบทั้งหลายให้เข้ามา เริ่มด้วยการสร้างภาพ (Visualization) และได้มีการออกไปปฏิบัติจริงในพื้นที่บ้าง

ผู้เขียนถามพระอาจารย์ว่าทองเลนจะไปฝึกอย่างไรกับสถมะภาวนาและวิปัสสนาภาวนา พระอาจารย์บอกว่าให้ไปฝึกเสียก่อน เท่าที่ผู้เขียนได้ลองปฏิบัติดูก็พบว่าการฝึกทองเลนเป็นการสร้างความเมตตากรุณาให้กับผู้ฝึกได้อย่างง่ายดาย สามารถทำให้ใจเราเปิดรับผู้อื่นได้ง่ายขึ้นมาก เมื่อต่อด้วยสมถะภาวนาหรือการฝึกให้ใจนิ่งนั้น ทางมหายานเรียกว่า Single-point mind training ซึ่งแสดงชัดเจนว่าทำให้ใจอยู่ที่เดียว เป็นการเตรียมพร้อมให้ใจมีพลังทำงานต่อในส่วนของวิปัสสนาภาวนา หรือการเรียนรู้วิเคราะห์วิจัยการทำงานของจิตใจเราอย่างละเอียดจนเกิดปัญญา เป็นขั้นตอนที่สอดคล้องและเอื้อต่อกันเป็นลำดับ

ทฤษฎีธรรมะและการปฏิบัตินั้นยังมีอีกนับไม่ถ้วน ล้วนแล้วแต่น่าสนใจน่าเรียนรู้ทั้งสิ้น อย่างไรก็ตาม การเริ่มต้นอย่างจริงจังกับวิธีการใดๆ ให้ลึกซึ้งเป็นหัวใจสำคัญที่จะทำให้เราเรียนรู้ได้อย่างลึกซึ้งจริง ก่อนจะต่อยอดไปในแนวทางอื่นๆ ดังที่ครูบาอาจารย์ไม่ว่าสายใดพร่ำสอนมา

แม้ว่าการเดินทางสายนี้ยังอีกยาวไกล อย่างน้อยความเหมือนในความแตกต่างนี้ช่วยให้เราชัดเจนมากขึ้นในเป้าหมายที่กำลังเดินไป

บทความที่ ๔๗: ประชุมดีมีสติ

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๕๐

-----------------------

ชีวิตของพวกเราหลายคนอยู่กับการประชุม ทั้งการประชุมแบบเป็นทางการวงใหญ่ จนถึงการประชุมแบบไม่เป็นทางการสองสามคน หลายท่านคงเคยอยู่ในวงประชุมที่เครียด เหนื่อย อยากรีบเลิกเร็วๆหรือการประชุมที่มีความขัดแย้งทางความคิด ซึ่งผู้เข้าร่วมประชุมแต่ละคนก็เป็นคนดีๆ กันทั้งนั้น แต่พอประชุมร่วมกัน ทำไมหนอจึงไม่ยอมกัน ขัดแย้งกัน โกรธกัน ทะเลาะกันได้ ทั้งนี้ไม่ได้ยกเว้นแม้กลุ่มคนที่ทำงานเรื่องความดี เรื่องคุณธรรม หรือแม้กระทั่งเรื่องความสุข

เหมือนเดิมที่เราคงจะไม่ไปหาแพะหรือใครที่เราจะโยนความผิดให้ แต่เรามาเรียนรู้ร่วมกันผ่านประสบการณ์ตรงของพวกเรากันเอง เคยบ้างไหมที่เวลาเราเสนออะไรขึ้นมาแล้วมีคนไม่เห็นด้วย รู้สึกอย่างไรกันบ้างคะ บางคนอาจรู้สึกโกรธ หงุดหงิดรำคาญใจ หรือรับฟังเนื้อหาที่แตกต่างได้แต่โดยดี ไม่ว่าผู้นำเสนอความเห็นแตกต่างนั้น จะเสนอด้วยอารมณ์หรือกิริยาสุภาพหรือก้าวร้าวอย่างไรก็รับฟังได้อย่างสบาย ได้รับเนื้อหาที่อาจเป็นประโยชน์เสริมเนื้อหาเดิม หรือใช้ปรับปรุงคุณภาพข้อเสนอเดิมได้ เพียงแต่ว่า...ส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นอย่างนั้นหรือเปล่าคะ

ต้นรากความรำคาญใจของเราเมื่อมีคนเห็นขัดแย้งอยู่ที่ไหนบ้าง เราโกรธเพราะเขาบอกว่าความคิดของเราไม่ดีพอ ความคิด “ของเรา” นั่นเอง “ของเรา” ที่ถูกกระทบเพราะมีตัวตน มีอาณาเขตที่เรียกว่า “ของเรา” ถ้าไม่มีความเข้าใจผิดว่าเป็น “ของเรา” ความขุ่นเคืองบีบคั้นจิตใจเพราะถูกกระทบก็ไม่น่าจะมีได้ เพราะไม่มีตัวตนหรือกำแพงอะไรให้ถูกกระทบได้

เปรียบเหมือนคนตีลูกเทนนิสเข้ากระทบฝาผนัง ถ้าไม่มีฝาผนังเสีย ลูกเทนนิสที่ถูกตีมาก็ทะลุผ่านไปได้ ไม่กระทบกับฝาผนังหรือ “ตัวเรา ของเรา” จนอาจเกิดการสะท้อนย้อนกลับไปที่ผู้ที่ตีลูกเทนนิส เหมือนที่เราพบได้ในหลายการประชุม เมื่อมีคนค้านความคิดอีกคนหนึ่ง คนที่ถูกค้านก็มักจะแสดงความอึดอัด หรือหาทางโต้กลับในรูปแบบต่างๆ เกิดเป็นความขัดแย้งกันไปมา

อย่างไรก็ตามการลดตัวตนหรือความเป็น “ตัวเรา ของเรา” นี้เป็นเรื่องที่ยากหรือเป็นหนทางอันยาวนานสำหรับคนส่วนใหญ่ ซึ่งวิธีหนึ่งที่หลายคนรู้จักกันดีอยู่แล้วเช่น การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา แต่เราก็ยังต้องประชุมกันอยู่เรื่อยๆ ทั้งๆ ที่อาจยังไม่เข้าถึงสัจธรรมข้อนี้อย่างถ่องแท้ เราจะทำกันอย่างไรดี จึงจะไม่ทรมานกับความทุกข์ซ้ำซากแบบนี้อีก

มีเทคนิคจากที่ต่างๆ ที่เคยเห็นเขาใช้กันมาเล่าให้ท่านผู้อ่าน เริ่มจากตัวอย่างการตกลงร่วมกันในที่ประชุม เช่น

การประชุมของมหาวิทยาลัยนาโรปะ ดร. ปีเตอร์ เฮิร์ซท อดีตรองอธิการบดี เคยเล่าให้ชาวจิตตปัญญาฟัง และทดลองทำกันด้วย คือการที่ผู้เข้าร่วมประชุมโค้ง หรือ Bow ให้แก่กันก่อนการประชุมพร้อมๆ กัน ทุกคนนั่งอยู่ที่เก้าอี้หลังตรง เปิดตา เปิดใจใช้มือวางเท้าบนตักทั้งสองข้าง แล้วโค้งหรือน้อมตัวลงมาจากส่วนเอวช้าๆ อย่างมีสติพร้อมๆ กัน เราลองทำกันทั้งก่อนและหลังการประชุม รู้สึกเป็นการเรียกสติให้อยู่กับเนื้อกับตัวดีก่อนการประชุม ซึ่งโดยทั่วไปเราจะวุ่นวายกับเรื่องต่างๆ ก่อนจะเข้าห้องประชุม ซึ่งทำให้หลายคนที่ใจอาจจะยังไม่อยู่ในห้องประชุมได้กลับเข้ามาตั้งใจเริ่มประชุมกัน ซึ่งการโค้งของชาวนาโรปะนั้นอันที่จริงมีเรื่องลึกซึ้งแฝงอยู่มากมายในนั้นเป็นต้นว่า เป็นการแสดงความเคารพในความกล้าหาญของนักรบ หรือผู้ที่กล้าพอจะเป็นคนอ่อนโยนโดยแท้จริง อ่านเสริมได้ที่ http://www.naropa.edu/about/bow.cfm

อีกตัวอย่างที่ประทับใจคือการประชุมของชาวหมู่บ้านพลัม หรือศิษย์ของหลวงปู่ติช นัช ฮันท์ พระเซ็นชาวเวียดนามที่ฝรั่งเศสผู้โด่งดังและกำลังจะมาเมืองไทยในวันที่ ๒๐-๓๑ พฤษภาคมนี้ (ดูรายละเอียดกำหนดการของท่านได้ที่ www.thaiplumvillage.org ) การประชุมของชาวหมู่บ้านพลัมจะมีเสียงระฆังดังทุกๆ ๑๕ หรือ ๒๐ นาทีแล้วแต่ตั้งกันไว้ ในขณะที่ประชุมพอเราทุกคนได้ยินเสียงระฆังก็จะหยุดพูดทันที ผ่อนคลายร่างกายอยู่กับลมหายใจ เป็นการกลับมาอยู่กับความสงบอีกครั้งจนกระทั่งเสียงระฆังค่อยๆ จางไป จึงประชุมต่อ

บางคนอาจสงสัยว่าแล้วจะประชุมต่อรู้เรื่องหรือ ไม่ลืมหรือ เท่าที่เคยอยู่ในวงประชุมแบบนี้มาก็เห็นพูดต่อกันได้สบายๆ นะคะ ที่ดูจะมีคุณอเนกอนันต์มากเห็นจะเป็นตอนที่มีการถกปัญหากันอย่างหน้าดำคร่ำเครียด แล้วพอดีมีระฆังดังขึ้นมา “เก๊ง.....” เหมือนพักยกเลย J เราก็ได้ “รู้สึกตัว” กันขึ้นมาอีกครั้ง หลังจากที่จมไปกับความคิดและอารมณ์ตามเนื้อเรื่องที่ประชุม เมื่อเสียงระฆังหยุดเราก็เริ่มคุยกันต่อด้วยสภาพที่อารมณ์ลดลงมากแล้ว

ระฆังแห่งสตินี้เป็นวิธีการฝึกที่ไม่ใช่เพียงแต่ในการประชุมแต่ในชีวิตประจำวันด้วย ท่านใดสนใจอ่านต่อได้ที่ http://www.plumvillage.org/practice/html/bellOfMindfulness.htm สำหรับตัวระฆัง ถ้าไม่มีระฆังเสียงใสๆหรือต้องยุ่งในการจับเวลาหาคนมาตีระฆัง ขอนำเสนอโปรแกรมระฆังสำเร็จรูปเสียงใสกังวานใช้ได้ทีเดียวที่ http://www.mindfulnessdc.org/mindfulclock.html

ตัวอย่างเทคนิคเหล่านี้อาจจะพอเป็นประโยชน์กับท่านผู้อ่านบ้าง ถ้าผู้ร่วมประชุมกับท่านยอมตกลงกับวิธีการร่วมกันกับท่านด้วย แต่ถ้าไม่มั่นใจว่าจะได้ผลหรือเปล่าหรือคนอื่นจะทำด้วยหรือเปล่า ขอเสนอให้ลองเปิดเสียงระฆังเองคนเดียวดูก่อนจากเครื่อง notebook พอเสียงระฆังดังทีหนึ่ง เราก็เรียกสติมาทีหนึ่งผ่อนคลายสบายๆ ทั้งกายใจ อย่างน้อยเราเองก็จะได้มีสติไม่เผลอหงุดหงิดหรือจมไปกับเรื่องในที่ประชุมเกินไป ซึ่งคงจะต้องปรับใช้กันในแต่ละบริบทที่แตกต่าง

ลองทดลองเล่นดูนะคะ ได้ผลไม่ได้ผลอย่างไรอีเมล์มาคุยกัน ขอให้ทุกท่านมีความสุขในการประชุมนะคะ

บทความที่ ๔๒: เมื่อถูกโจมตี

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๑๕ เมษายน ๒๕๕๐

-------------------------------------------------

ในชีวิตการทำงานของคนทั้งหลายย่อมพบพานทั้งคนชื่นชอบและชิงชังกันเป็นธรรมดา ตอนที่เขาชื่นชอบเรา จิตใจเราก็ฟู ตอนถูกชิงชัง จิตใจเราก็แฟบ เป็นธรรมชาติอย่างนั้น หลักการพื้นฐานที่ช่วยไม่ให้ใจเราเป็นทุกข์นั้นคือ เพียงแต่เราทำใจให้ไม่ฟูไม่แฟบไปตามสิ่งที่มากระทบ แค่นั้นใจเราก็เป็นอิสระจากสิ่งรบกวนใดๆ อยู่ได้อย่างสุขสงบเย็น

ช่างง่ายเหลือเกินเวลาเขียนข้อความแบบนี้ จะทำอย่างไรกันล่ะคะ โดยเฉพาะคนเดินดินอย่างเราๆ ที่ยังไม่ได้บรรลุธรรมสูงส่งอะไร เวลาส่วนใหญ่ก็ไม่ได้ปฏิบัติ นานๆ ทีจะมีสตินึกทันขึ้นมาได้บ้าง บางทีเผลอโกรธไปแล้วทั้งวัน มานึกออกตอนกลับถึงบ้าน อ้าววันนี้เผลอโกรธเผลอเสียใจไปกับคำตำหนิหรือนี่ บางคนหนักข้อขึ้นไปอีก โกรธเป็นฟืนเป็นไฟ นอนก็ไม่หลับไปหลายคืน พาลป่วยกายป่วยใจไปกันใหญ่

“ก็เราไม่ใช่พระอิฐพระปูนนี่ แล้วคนนั้นที่ว่าเราก็ขี้อิจฉา ชอบว่าคนนั้นคนนี้ แล้วนี่มาโจมตีเราอย่างหนักเลย ...” อาจจะจริง มีหลายกรณีที่เคยพบคือ คนที่มีผลงานเด่นพิเศษ สวยพิเศษ หรือมีอะไรพิเศษๆ กว่าคนอื่น ก็มักจะมีคนจับตามอง ถ้าเขาทำใจยินดีด้วยได้ (มุทิตาจิต) ก็โชคดีไป แต่ถ้าเขาหมั่นไส้อิจฉาก็จะเริ่มมีผลกระทบต่างๆ นานาแล้ว อิจฉาหนักหน่อยอาจออกอาการตั้งแต่เหน็บแนม กลั่นแกล้ง จนกระทั่งถึงทำร้ายทางกายวาจากันไป หรือบางทีก็ไม่ได้อิจฉาอะไร (มากนัก) แค่ไม่ชอบพฤติกรรมที่คนเด่นพิเศษเหล่านั้นทำ หรือไม่เราก็เผลอไปทำอะไรไม่เหมาะไม่ควรจริงๆ เขาถึงเริ่มตั้งแง่โจมตีเราขนาดนั้น ฯลฯ

“ถ้ากำลังถูกโจมตีอยู่ ทำอย่างไรดี” น่าจะมีวิธีจัดการได้หลากหลายตามแต่บริบทที่แตกต่าง ถ้าสมมติว่าคนถูกโจมตีหรือเราเป็นคนทั่วไปที่อาจไม่ได้ฝึกการปฏิบัติทางใจมามากนัก เราอาจจัดการเป็นหมวดๆ ดังนี้คือ ๑) จัดการใจให้เป็นปกติ ๒) สำรวจดูซิเราพัฒนาอะไรได้อีก ๓) จะทำอย่างไรกับเขาผู้โจมตี ๔) จะทำอย่างไรกับ คนทั่วปฐพีที่รู้เรื่องเรา (คือ...อายเขานะ)

๑) จัดการใจให้เป็นปกติ สภาพจิตใจเราตอนนี้คงไม่เป็นปกติหรือเป็นกลางสบายๆ เป็นแน่แท้ เจอคนโจมตีมาว่า ต่อหน้าลับหลังขนาดนั้น บางคนถึงขนาดส่งจดหมายเวียนกันว่อน เรียกว่าประจานกันไม่ให้ได้ตั้งตัว ไม่รู้เราไปทำอะไรให้โกรธจึงทำได้ขนาดนั้นนะ วิธีจัดการใจมีมากเช่นกัน ถ้าเรายังกังวลร้องไห้เสียใจ หรือตีอกชกตัวอยู่ ขอเสนอให้ไปที่ชอบที่ชอบ คือไปทำอะไรในที่ที่โปรดปราน เช่น ดูคอนเสิร์ท ดูหนัง ฟังเพลง ทำกิจกรรมที่ชอบ นวดสปา หาเพื่อน ฯลฯ ถ้าได้คุยกับใครที่ไว้ใจได้ยิ่งดี เช่น คุยกับเพื่อนสนิท คุยกับพระพุทธรูป (ไม่ไปเล่าต่อดี) เป็นต้น เรียกว่ากลบทุกข์กันไปชั่วขณะก่อน อย่างน้อยก็ลดดีกรีความโกรธกันหน่อย บางคนใช้การออกกำลังกายให้เหนื่อย ช่วยได้มากทั้งลดความเครียดที่สะสม และทำให้นอนหลับได้ดี ดูแลทั้งกายใจ ตลอดจนจัดตัวเองไปอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เสริมความสุขไม่ก่อทุกข์เพิ่ม

พอหายโมโหไปบ้างแล้ว ดีกรีความขุ่นมัวเบาลงพอจะคิดได้วิเคราะห์ได้ ว่าโกรธเขาแล้วเราจะได้อะไร มีแต่เหนื่อยอยู่คนเดียว ทางนู้นไม่รู้เรื่องด้วยเลย เสียพลังงาน ให้อภัยดีกว่า ช่างเขา เอาบุญ เราจัดการตัวเองก่อน เรียกสติกลับมาอยู่กับความปกติให้บ่อยขึ้น ถ้าเราจะเผลอโกรธอีกหรือเสียใจน้อยใจอีกก็ไม่เป็นไร ก็เรายังไม่บรรลุนี่นะ เป็นธรรมดาเผลอกันได้ เผลอไปก็เริ่มต้นใหม่ วางใจไว้ในเรื่องสบายๆ ใครฝึกปฏิบัติมาบ้างคงง่ายหน่อย ดูจิตกันไป มีอะไรขึ้นมาในใจก็ดูกันไป ต้องขอบคุณเขาด้วยซ้ำที่ให้แบบฝึกหัดอย่างดีกับเรา กิเลสตัวนั้นๆ จะได้โผล่ขึ้นมาให้เราดูเสีย เรียนรู้ไปกับของเล่นใหม่ หรือใครศึกษามาแนวรู้สึกกาย ก็รู้สึกไปเลย กายขยับไปไหนจิตก็ตามไป ใจแวบไปคิดมากก็ดึงกลับมา ให้จิตเราได้พักว่างจากอารมณ์ขุ่นมัวรูปแบบต่างๆ สักช่วงเวลาหนึ่ง ใครชอบเดินจงกรมนั่งสมาธิ ก็ได้ฤกษ์ดีปฏิบัติเสียตอนนี้เลย

ถ้าคนไหนดูจิตตัวเองได้บ่อยได้ไวหน่อย ขณะที่ได้รับทราบข้อมูลการโจมตีแล้วเริ่มรู้สึกโกรธก็ดี ไม่พอใจก็ดี จังหวะนั้น “ดูใจ” เข้าไปเลย ดูอาการค่อยๆ ซ่าขึ้นกลางอก ดูไปเรื่อยๆ จนหายไปเอง มีอะไรขึ้นมาอีก ก็ดูอีก จะได้ไม่ต้องไปดำเนินการแก้ตามขั้นตอนต่างๆ ที่กล่าวมาแล้ว จบเรื่องเสียตั้งแต่ตรงนั้น

๒) สำรวจดูซิเราพัฒนาอะไรได้อีก ข้อนี้สำคัญไม่น้อย หลายครั้งที่เราทำใจกันไปแล้วก็แล้วกันไป ไม่ได้สำรวจพฤติกรรมจริงในตัวเราว่ามีอะไรที่ทำให้เขาไม่ชอบ โยนไปให้แพะหรือคนโจมตีว่าเป็นคนไม่ดีอย่างนั้นอย่างนี้ไปเสีย เมื่อสำรวจด้วยใจเป็นกลางหรือหาเพื่อนมาช่วยสะท้อนตัวเราได้ แล้วพบสิ่งที่ควรปรับปรุงหรือยังพัฒนาต่อได้อีก ด่านแรกที่ต้องฝ่าคือการ “ยอมรับ” สิ่งเหล่านั้นว่าเป็นพฤติกรรมของเราด้วยใจจริง แล้วจึงจะมาหาวิธี “ฝึก” ใจกายของเราให้พัฒนาขึ้นได้ตามนั้น

๓) จะทำอย่างไรกับเขาผู้โจมตี แผ่เมตตาซิคะ บางคนบอกว่ายิ่งแผ่เมตตาให้ยิ่งโกรธกว่าเดิม เพราะตอนแผ่ต้องนึกถึงหน้าคนนั้น ถ้าเป็นแบบนั้นเอาไว้ก่อนก็ได้ค่ะ อาจทำแค่หยุดใจให้ทันถ้าจะคิดไม่ดีกับเขาก็พอ พอใจนิ่งเป็นกลางได้พอสมควรแล้ว ค่อยแผ่เมตตาใหม่ หรือแค่นึกเรื่องดีๆ เกี่ยวกับเขา นึกให้เขามีความสุข ขอบคุณที่สร้างแบบฝึกหัดให้เราฝึกใจ ขอบคุณที่ชี้ทางพัฒนาให้เรา บางคนแผ่เมตตาเหมือนกัน แต่นึกว่า ขอให้ได้ดีไปไกลๆ ชั้นหน่อยเถิด...อันนี้ก็คงจะไม่ได้เมตตาจริงละมังคะ ค่อยๆ ทำไปนะคะ บางคนใช้เวลานานหลายเดือนกว่าจะพัฒนาใจตัวเองอยากให้เขามีความสุขจริงๆ การให้อภัยได้เป็นเรื่องงดงามที่ทำยากพอดู ผลที่ได้เบื้องต้นอาจเป็นที่สายตาหรือกริยาของเราเองที่มีต่อเขา ที่ไม่ได้โกรธเคืองค้อนขวับอาฆาตแต่อย่างไร กลับกลายเป็นพฤติกรรมที่เป็นมิตร ไม่ก่อเวรต่อเนื่องเป็นวงจรอุบาทว์

๔) จะทำอย่างไรกับ คนทั่วปฐพีที่รู้เรื่องเรา ช่างเขาเถอะค่ะ ถ้าจำเป็นก็อธิบายให้บ้าง ไม่น่าจะต้องไปพยายามหาทางอธิบายให้มวลชนรู้เรื่องไปหมด แนวว่าแก้ตัวเรียกร้องความเห็นใจ พฤติกรรมนางเอกพระเอกของเราเองที่ไม่ทำร้ายเขาตอบ ก็งดงามพออยู่แล้ว ประกอบกับความพยายามทำพฤติกรรมทั้งกายทั้งวาจาให้ดีอย่างต่อเนื่องไปเรื่อยๆ นี้เป็นเครื่องมืออธิบายเรื่องราวที่มีประสิทธิภาพ ยิ่งพยายามอธิบายมากแต่พฤติกรรมร้ายของเรายังมีตามที่ผู้โจมตีว่าจริง กลับจะกลายเป็นโทษไปเสียด้วยซ้ำ

ขออำนวยพรให้ทุกท่านที่ถูกโจมตี มีสติสัมปชัญญะ รู้เท่าทันใจตนเอง และได้ “กล้ามใจ” เพิ่มขึ้นจากการออกแรงยกน้ำหนักกับแบบฝึกหัดแสนยากชิ้นนี้ ได้เป็นพลังติดตัวท่านต่อไป โชคดีนะคะ :-)

บทความที่ ๓๒: เรื่องจริงหรือจินตภาพ

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๐

---------------------------------

ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่าในชีวิตมนุษย์ที่อยู่ร่วมกัน หลายครั้งจบลงได้ง่ายๆ แค่การ “คุยกันอย่างเปิดอก” ทำความเข้าใจและเห็นใจซึ่งกันและกัน แล้วก็จบ มีกรณีศึกษาให้เห็นมากมาย ตั้งแต่การขัดแย้งระหว่างคนสองคน ไปจนถึงการขัดแย้งระหว่างกลุ่มคนที่มีขนาดใหญ่ หลักการจัดการดูเหมือนจะละม้ายกันไม่น้อย เพียงแต่เปิดข้อมูลข้อเท็จจริง (แท้ๆ) มาคุยกัน รับฟังกันอย่างลึกซึ้งแท้จริง และลดการใช้อารมณ์ส่วนเกินทั้งหลาย

คำถามอยู่ที่ว่า “แล้วทำไมคนจึงขัดแย้งกัน” บ้างก็อาจบอกว่าเพราะความเห็นไม่ตรงกัน เพราะมีกรอบคิดแนวคิดไม่เหมือนกัน เพราะไม่ชอบหน้ากัน เพราะผลประโยชน์ขัดกัน เพราะพอดีวันนั้นหงุดหงิดจากเรื่องอื่นมาอารมณ์ไม่ดี ฯลฯ ไม่ว่าจะเป็นการขัดแย้งที่เห็นได้ชัดหรือแฝงอยู่ก็ตาม ล้วนมีความไม่เหมือนกันของสองฝ่ายเป็นอย่างน้อย จึงได้ “ขัดกัน” บนความไม่เหมือนกัน ซึ่งแก้ได้ง่ายมากๆ ถ้าทั้งสองฝ่ายสามารถแลกเปลี่ยนและยอมรับความแตกต่างกันได้จริงๆ หรือที่คำฮิตคือ “หันหน้าเข้าหากัน”

บางครั้งเราก็นึกไม่ถึงว่าคนดีๆ ด้วยกันทั้งนั้น ก็ไม่เห็นมีผู้ร้ายที่ไหน แต่ทำไมจึงขัดแย้งกัน ไหนบอกว่าหันหน้าเข้าหากันคุยกันแล้วก็จบ ปัญหามีในหลายขั้นตอน เป็นต้นว่าตั้งแต่ไม่ยอมมาคุยกัน จะด้วยอารมณ์ที่ขุ่นมัวอยู่ หรือมาคุยกันแต่ยังพกความเชื่อเดิมของตนอย่างเต็มเปี่ยม ไม่ได้เปิดใจรับของใหม่ หรือแนวคิดของผู้อื่นอย่างแท้จริง หรือรับข้อมูลเข้ามาเหมือนกัน แต่ข้อมูลนั้นๆ ถูกแต่งแต้มสีสันจากตัวเราเข้าไปอีก หรือที่เราอาจเรียกว่า “คิดเกิน”

เราอาจพบว่าเรามักจะคิดเกินจากประสาทรับรู้ของเราอยู่บ่อยๆ บางท่านก็เรียกว่าปรุงแต่ง (สังขาร) แต่ภาษาเรากันเองง่ายๆ น่าจะเรียกว่าคิดเกินที่ปรากฏอยู่จริง ก็น่าจะพอถูไถได้ เห็นแค่นี้ แต่ตีความออกไปอีกมาก ซึ่งก็อาจเกิดจากข้อมูลเก่าๆ ที่เคยเห็นมา (และอาจเติมแต่งไปตั้งแต่ตอนที่เคยเห็น) หรือเกิดจากการแต่งแต้มสีสันให้ฉูดฉาดขึ้นด้วยจิตใจของเราเองตอนนี้ การแต่งเรื่องให้เปลี่ยนแปลงไปจากข้อมูลจริงนั้น อาจเกิดขึ้นได้หลายทาง ทั้งที่รู้ตัว หรือไม่รู้ตัวหรือที่เรียกว่าจิตใต้สำนึก

ส่วนที่รู้ตัวเห็นได้ไม่ยาก จำได้ก็หยุดเสีย แต่ส่วนที่เรามักไม่ทันคือส่วนที่เราไม่รู้ตัว ซึ่งอาจจำเป็นต้องกลับไปพิจารณาอีกทีหลังจากเกิดเหตุการณ์ต่างๆ ไปแล้วอย่างใจเป็นกลาง เพื่อจะได้ค้นหาสิ่งครอบงำจิตใจ (กิเลส) ตัวที่ยังเหลืออยู่ในใจเรา บางคนอาจหมั่นไส้อิจฉาใครมานานแล้ว (ฐานโทสะ) ทำไมชีวิตฉันจึงไม่เป็นแบบเขา ฯลฯ ฝังลึกลงไปเรื่อยๆ จนไม่รู้ตัว พอมีเหตุการณ์อะไรมากระทบทำให้ใครคนนั้นดูไม่ดีหน่อย จิตใต้สำนึกอาจกระโจนใส่สีตีความให้โดยไม่ทันรู้ตัว ยิ่งใครสมองฉลาดๆ อาจหาข้อมูลสนับสนุนมากมายดูน่าเชื่อถือจากข้อมูลจริงที่มีอยู่นิดเดียวก็ได้ ตัวอย่างในสังคมก็มี เช่น กรณีที่ดารายอดนิยมมีข่าวฉาว นักการเมืองมือสะอาดมีเรื่องต้องสงสัย ลองแอบดูใจเรา ว่าแอบสะใจหรือเปล่าที่สีขาวมีแต้มดำ “โธ่ ที่แท้ก็ไม่ดีไปกว่าเรา” แล้วก็สบายใจไป อาจไม่สนใจด้วยซ้ำว่าสุดท้ายข้อเท็จจริงจะออกมาเป็นอย่างไร

บางคนก็ชอบคนนี้มาก อยากรู้จักสนิทสนมมากกว่านี้ (ฐานโลภะ) แต่ไม่ประสบความสำเร็จ เสียที พอมีโอกาสก็เรียกร้องความสนใจกันโดยการก่อเรื่อง เหมือนเป็นการเรียกร้องความสนใจ สร้างพันธะผูกพันกันขึ้นมาได้มากกว่ารู้จักเพียงผิวเผินหรือไม่รู้จักกันเลย ดีกรีที่แรงๆ ก็มีให้เห็นได้ตามข่าวหนังสือพิมพ์จำพวกทำร้ายเพราะรัก เป็นต้น บางคนก็มองอะไรไม่เห็นมากนักนอกจากตัวเอง (ฐานโมหะ) อาจมีทิฐิมานะสูงหน่อย มักจะเห็นว่าอะไรใช่ไม่ใช่ ลึกๆ คือฉันเหนือกว่าพวกเธอทั้งหลาย ที่พวกเธอทำนั้นไม่ได้เรื่องไม่ถูกไม่ควร ฯลฯ หรือที่เราเรียกกันง่ายๆ ว่า อีโก้แรง นี่ก็เป็นอีกเหตุที่พบบ่อยในความขัดแย้งโดยทั่วไป และยังมีอีกหลายแนว แต่ไม่ว่าจะแนวไหน ก็ก่อเหตุความขัดแย้งให้เกิดได้ ...โดยที่คนก่อเหตุเองก็อาจรู้ไม่ทันสิ่งลึกๆ ที่ซ่อนอยู่ในตัวด้วยซ้ำ

จากฐานสิ่งเคลือบแฝงเหล่านี้ บางครั้งเราอาจเผลอให้มาครอบงำจิตใจเราได้ ทำให้การรับรู้ต่างๆของเราบิดเบือนไป เมื่อถามหาจริงๆ ว่ามีเรื่องอะไรกันหรือ หลังจากพายุสงบไปแล้ว มาดูกันอีกที อาจพบว่า “เรื่องแค่นี้เองนะหรือ” ส่วนเกินที่จิตเราปรุง สร้าง เติม แต่ง ขึ้นมานั้นมากมายเหลือเกิน พอเรารู้ไม่ทัน เราก็อาจพลอยหลงเชื่อไปกับภาพมายาเหล่านั้น นึกว่าเป็นเรื่องจริงไปด้วย

การมีจินตภาพเป็นสิ่งงดงามสำหรับหลายกรณี แต่สำหรับการมีชีวิตอยู่แบบไร้ทุกข์นั้น มีข้อควรระวังในการมีอยู่ไม่น้อย เป็นต้นว่า เรารู้ทันกับมายาเหล่านั้นแค่ไหน ถ้าเราแต่ละคนจินตนาการหรือสร้างภาพให้เกิดขึ้นในใจอยู่เป็นประจำ บ่อยครั้งขึ้นจนเป็นอุปนิสัย สิ่งที่เห็นสิ่งที่สัมผัสก็อาจบิดเบือนไปได้เรื่อยๆ จนกระทั่ง อาจไม่เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้กลิ่น ไม่ได้รส ไม่ได้สัมผัสต่างๆ อย่างที่เกิดขึ้นจริง โอกาสที่ใจเราจะแปลงสารที่มากระทบกับเราทั้งหลายเหล่านี้ให้ออกไปในรูปที่เราต้องการ (ทั้งรู้ตัวและไม่รู้ตัว) ได้ก็สูงขึ้น กลายเป็นพฤติกรรมประจำ เหมือนเราใส่แว่นสีต่างๆ อยู่ตลอดเวลา ทำให้เห็นโลกนี้สีไม่เหมือนของจริง จนถึงขนาดคิดว่าคนนั้นเป็นอย่างนั้น คนนี้เป็นอย่างนี้ คนนั้นไม่รู้เรื่องนี้เหมือนฉันหรอก ฯลฯ ตามที่ใจเราสร้างมายาขึ้นมา

ที่เขียนมานี่ก็ไม่ได้หมายความว่าผู้เขียนเห็นความเป็นจริงได้ตลอดเวลานะคะ ยังพลาดอยู่เหมือนกันจึงเขียนขึ้นมาอย่างน้อยก็ใช้เตือนตัวเอง ทั้งที่รู้ๆ กันอยู่แล้วก็มีเผลอมีพลั้งกันได้ เห็นกันได้ในแต่ละวงการ ไม่เว้นแม้แต่วงการที่เน้นเรื่องพัฒนาจิตใจหรือวงการศาสนา แต่ไม่ว่าใครจะพลาดจะพลั้งกันอย่างไร ถ้าเขาเหล่านั้นมุ่งมั่นที่จะพัฒนาจิตใจให้บริสุทธิ์ขึ้น ก็น่าชื่นชมยินดีแล้วหรือเปล่า ที่พลาดกันอยู่ก็ไม่น่าจะเป็นเรื่องแปลกอะไร เหมือนที่ครูบาอาจารย์บางท่านเคยบอกผู้เขียนในงานประชุมใหญ่ครั้งหนึ่งซึ่งมีคนพูดสร้างความหงุดหงิดให้กับคนฟังหลายร้อยคน ว่า “ก็อย่างนี้แหละลูก คนส่วนใหญ่ที่เราเจอก็ไม่ใช่พระอรหันต์” จริงซินะคะ ขอบพระคุณค่ะ

บทความที่ ๑๕: หลุมพรางคนดี ภาคสอง: หลุมพรางภายในคนดี

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา
ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๒๔ กันยายน ๒๕๔๙
-------------------------
ฉบับที่แล้วที่เราคุยกันถึงหลุมพรางคนดีที่เกิดขึ้นเมื่อสังคมคาดหวังจากคนดีหรือตั้งใจทำดี ฉบับนี้เรามาดูหลุมพรางคนดีภายในตัวของคนดีเอง ความคาดหวังของสังคมและตัวเองที่จะต้องเป็นคนดี ทำดี ทำเพื่อสังคม เป็นผลให้คนดีเหล่านี้อาจเข้าใจคล้อยตามความคาดหวังด้วยเช่นกัน เมื่อเกิดเหตุการณ์หรือพฤติกรรมอะไรขึ้นกับตนในทางที่ไม่ดี ก็ไม่คิดว่าเป็นของตน หรือเป็นสิ่งที่ตนควรจัดการหรือพัฒนาให้ดียิ่งขึ้นไป

หลุมพรางนี้ขอเรียกเล่นๆ ว่า “หลุมดักความเจริญ” กล่าวคือ เมื่อเราเป็นคนที่เขาเรียกว่าดี เป็นแบบอย่างให้คนอื่นๆทั้งทางตรงและทางอ้อม บางคนก็เป็นครูผู้สอนการปฏิบัติดีพูดดีทำดี สถานการณ์ที่อาจเกิดขึ้นได้คือ ไม่สามารถยอมรับกับความผิดพลาดหรือพฤติกรรมที่ไม่ค่อยดีไม่ค่อยงามของตน หรือแม้แต่ความคิดที่ผุดขึ้นมาในทางที่ไม่ดีของตน

เหตุการณ์เช่นนี้อาจเกิดขึ้นกับคนดีทั้งหลายโดยไม่รู้ตัว เราอาจเพียงรู้สึกว่า “ไม่มีอะไรนี่ ก็เพราะเหตุการณ์เป็นอย่างนั้น คนนั้นเป็นอย่างนี้ เราก็เลยทำอย่างนี้ ธรรมดา” บางคนไม่รู้แม้แต่ว่ามีอะไรไม่ดีเกิดขึ้นในตัว ทำไปตามธรรมชาติเดิมที่คุ้นชิน ไม่รู้สึกว่าผิด บางคนแวบแรกรู้สึกว่าผิดปกติไม่ถูกไม่ควร แต่แวบถัดไปจิตหรือใจเราก็กลบเกลื่อนบิดเบือนเรื่องราวไปในทางที่ทำให้ตนเองสบายใจ และยังภูมิใจอยู่ได้ว่าเป็น “คนดี” ไม่มีอะไรบกพร่องเลย เพื่อให้เห็นภาพชัดขอยกตัวอย่าง เช่น
คนดีคนหนึ่งเห็นเพื่อนร่วมงานดูประหนึ่งว่าจะเด่นกว่าตนเองในช่วงนี้ ทั้งที่ตนเด่นมาโดยตลอด พฤติกรรมแสดงออกมาอาจเป็นการประท้วงต่อคนนั้นโดยไม่รู้ตัว อาจยังพูดจาดีต่อกัน แต่พอถึงเวลาทำงานร่วมกัน มักมีเหตุทำให้ไม่ได้ตามเป้าที่ควรเป็น โดยคนดีนั้นเองก็นึกว่าเพราะตนมีงานอื่นยุ่งเลยทำงานให้เพื่อนได้ไม่เต็มที่ บางคนมีผลถึงร่างกาย เช่น ปวดหัวตัวร้อนท้องเสีย ทำงานให้เพื่อนไม่ได้ บางกรณีก็เป็นวิธีการทางสังคม เช่น ทำให้อีกคนที่ตนสนับสนุนเด่นกว่าเพื่อนคนนั้น เพื่อลดความเด่นของเขา

ตรงนี้ถ้าเรามาวิเคราะห์จะพบว่าคนดีนี้มีความอิจฉาเกิดขึ้นลึกๆ ในใจ แต่อาจไม่ทันต่อความอิจฉานั้น ไม่อยากยอมรับว่าในโลกนี้จะมีใครดีกว่าได้ (แม้ว่าข้อเท็จจริงอาจจะดีกว่าแค่เรื่องเดียว) ใจบางส่วนที่ไวกว่าใจที่รู้ทันความอิจฉาก็สร้างสถานการณ์ต่างๆ ขึ้นมาโดยรู้ไม่ทัน และมีแนวโน้มว่าไม่อยากจะรู้ทันด้วย เพราะไม่เชื่อว่าตนมีความอิจฉาอยู่ในส่วนลึกของจิตใจ เป็นไปไม่ได้ ฉันเป็นคนดีออกจะตาย ฉันเมตตาผู้คน รักผู้คน ใครทำดีฉันก็มีมุทิตาจิต ยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดี ...แต่นั่นเป็นเพียง “ความคิด” ไม่ใช่ความจริงของจิตเขาในแต่ละขณะ ความคิดนั้นจึง “เคลือบ” จิตแท้ๆ ที่กำลังส่งผลต่างๆ นานา จนไม่สามารถรู้ทันจิตแท้ได้ เหมือนน้ำตาลหลากสีที่เคลือบเม็ดช็อคโกแลตเอ็มแอนด์เอ็ม คนดีจึงเห็นแต่สีสันสวยงามของตน ไม่ใช่สีน้ำตาลของช็อคโกแลตข้างใน

อีกกรณีหนึ่งที่พบได้อยู่เรื่อยๆ คือเมื่อคนดีพบข้อจำกัดในตัวตน แต่ “ไม่ยอมรับ” กลับทำพฤติกรรมอื่นโดยไม่ทันต่อจิตหรือใจที่เปลี่ยนประเด็น เช่น รีบหาข้อแก้ตัวว่าฉันไม่ได้ผิดนะ ที่ทำนี่มีเหตุผล ๑ ๒ ๓ (มะนาวหวาน) หรือรีบหาข้อโต้แย้งว่าเหตุการณ์หรือผู้ชี้ประเด็นเหล่านั้นต่างหากที่ไม่ถูก ฉันน่ะถูก ฉันดีอยู่แล้ว คนนั้นต่างหากไม่ดี (องุ่นเปรี้ยว) ซึ่งไม่ว่าแบบไหน คนดีนั้นก็ไม่ได้เรียนรู้เพิ่มอยู่ดี ตกอยู่ในวังวนความดีของตน ที่ไม่ได้เพิ่มขยายพื้นที่อีก

การพัฒนาตัวเราในแต่ละมุมแต่ละด้าน “การยอมรับ” ด้วยความเข้าใจหรือความรู้สึกแท้จริงตามสิ่งที่เกิดขึ้นจริงนั้น เป็นจุดเปลี่ยนผ่านสำคัญในแต่ละคน มนุษย์โดยทั่วไปเชื่อมั่นว่าเราดีเราถูกอยู่แล้ว ยิ่งถ้ามีความมั่นใจสูง หรือสะสมความมั่นใจในความดีของตัวเองสูง ไม่ว่าจากการประสบความสำเร็จหรือการเรียนรู้ในอดีต หรือจากการยอมรับจากสังคมรอบข้าง จนคนดีนั้นอาจรู้สึกเหมือนเป็นเจ้าลัทธิกลายๆ ปรากฏการณ์เหล่านี้ล้วนแล้วแต่กลับกลายเป็นแรงบั่นทอนการพัฒนาต่อไปของคนดีนั้น ทำให้เขา “ติดหลุมพรางความดี” ที่ตนขุดไว้เอง

เทคนิคการตรวจสอบอาการ “ตกหลุมพรางความดี” ง่ายๆ คือสำรวจว่าเราเคยพยายามหาเหตุผลไปคัดง้างความคิดหรือเนื้อหาที่รับรู้จากใครบ้างหรือไม่ พอค้านแล้วรู้สึกสบายใจขึ้น รู้สึกว่า “เฮ้อ นี่แหละ อย่างที่ฉันเป็นอยู่อย่างนี้ดีแล้ว ถูกแล้ว ไม่ต้องเปลี่ยนแปลงอะไร” ถ้ามีอาการนี้ก็น่าจะเริ่มสังเกตตัวเราให้มากขึ้นว่าตัวตนของเราใหญ่ขึ้นหรือไม่หลังจากทำอย่างนั้น ถ้าใหญ่ขึ้นก็น่าจะผิดทางแล้ว กลายเป็นการพอกพูนอัตตา บางครั้งเกิดจากการต้องการเอาชนะผู้ให้ข้อมูลที่ขัดกับความเชื่อเดิมของเรานั้น

อาการแบบนี้บางทีก็เกิดมากกับเจ้าสำนักต่างๆ ที่เริ่มมีทฤษฎีส่วนตัวมากขึ้น เป็นผู้สอนคนมากมาย จนกลายเป็นว่าตัวเจ้าสำนักต้องถูกเสมอ....ซึ่งจริงหรือถ้าเรายังไม่ได้บรรลุขั้นสุดท้าย และนี่ก็เป็นอาการเดียวกับที่ผู้เขียนพบในเจ้าสำนักทางธุรกิจหลายองค์กรหลายบริษัท ที่ต้องปิดตัวหรือทุรนทุราย เพราะพยายามใช้ทฤษฎีเดิมๆ ที่ตนเชื่อมั่น เพราะเคยใช้ได้ผลมาแล้วในอดีต เรื่องใหม่ๆ (กว่าที่เรียนรู้มาแล้ว...แต่อาจจะไม่ได้ใหม่จริงๆ) จะไปดีกว่าที่ฉันเคยทำสำเร็จมาได้อย่างไร แล้วเมื่อเกิดวิกฤตองค์กรเหล่านั้นบริษัทเหล่านั้นก็ได้พิสูจน์ทฤษฏีของตนแล้วว่าไปไม่รอด ทั้งนี้ไม่ได้แปลว่าสิ่งที่เรารู้และมีอยู่แล้วเป็นสิ่งผิดไม่น่าดำเนินต่อไปเสียทั้งหมด เพียงแต่เล่าจากเหตุการณ์ที่เคยประสบเคยเห็นว่า ผู้ที่นึกว่าเรารู้แล้ว เก่งแล้ว ดีแล้ว ทั้งหลายนี้มีอาการที่ตามมาได้นั่นคือการตกหลุมพรางของตัวเอง เกิดอาการ “ต่อมเรียนรู้ฝ่อ” เป็นผลให้การพัฒนาของคนเหล่านั้นอยู่กับที่ ที่เคยดีก็ดีอยู่เท่านั้น ไม่ได้พัฒนาไปกว่าเดิม

ผู้เขียนใคร่ครวญอยู่พักหนึ่งก่อนตัดสินใจเขียนบทความนี้ เพราะบางท่านอาจคิดว่าผู้เขียนกำลังว่าตน แต่คิดดูแล้วว่าถ้าเราตั้งใจดีกับผู้อ่านจริง และนี่เป็นเรื่องที่พบซ้ำแล้วซ้ำอีก ถ้าผู้เขียนเห็นแก่ตัวเองกลัวผู้อ่านไม่ชอบใจ อาการนี้ก็อาจเกิดขึ้นให้เห็นอยู่ทั่วไป ตัวผู้เขียนเองก็เคยตกหลุมพรางความดี และไม่มั่นใจว่าจะไม่ตกอีก ได้แต่คอยเตือนตัวเองครั้งแล้วครั้งเล่า เพราะการพัฒนาในแต่ละมิติของเราจะหยุดลงทันที ถ้าไม่ยอมรับข้อจำกัดของตัวเราหรือส่วนที่เราสามารถปรับปรุงตัวได้

บทความที่ ๑๔: หลุมพรางคนดี

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๑๗ กันยายน ๒๕๔๙
-------------------------------------

คนดีหรือคนที่ตั้งใจคิดดีพูดดีทำดีอยู่เป็นนิจ หมายรวมถึงนักพัฒนาสังคม ครู อาจารย์ นักบวช ฯลฯ เป็นผู้ตั้งใจดีและเป็นตัวอย่างให้กับผู้คนอีกมากมาย โอกาสที่จะถูกมองว่าเป็นคนดีจึงสูงขึ้นๆ คู่ขนานกับความคาดหวังว่าไม่ควรมีเรื่องไม่ดีเกิดขึ้น(เลย)กับผู้คนเหล่านี้ เมื่อเกิดเหตุการณ์หรือพฤติกรรมอะไรขึ้นในทางที่ไม่ดีสักครั้ง แล้วสังคมไม่พยายามเข้าใจเขา เขาจึงอาจหันหลังจากการเป็นคนดี กลายเป็นคนเสื่อมศรัทธาในการทำดี

กว่าคนแต่ละคนจะเป็น “คนดี” หรือผู้ซึ่งมุ่งมั่นทำดี แนะนำชักชวนสิ่งดีดีแก่คนรอบข้างหรือผู้อื่นมาทำดีด้วยนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย แต่พอเรามีคนดีเกิดขึ้นแล้ว ความคาดหวังของสังคมต่อคนดีเหล่านั้นกลับกลายเป็นแรงกดดันโดยไม่ตั้งใจ เป็นเรื่องที่น่าเห็นใจสำหรับคนดีเหล่านั้น ยกตัวอย่างที่เราคุ้นเคยกันมากตามข่าวหน้าหนังสือพิมพ์ เช่น พระรูปนั้นทำเรื่องไม่ดีอย่างนั้นอย่างนี้ ถ้าเรามองจากอีกมุมเราอาจจะเห็นใจได้ว่า ท่านเหล่านั้นก็เป็นเพียง “คนต้องการทำดี” ที่กำลังมุ่งไปสู่สิ่งดีดี แต่มิได้เป็นผู้ถึงสิ่งดีที่สุดที่คาดหวังไว้ แค่เป็น “ผู้ซึ่งอยู่ในระหว่างทางไปสู่สิ่งดี” โดยมีสังคมรอบข้างตลอดจนสิ่งแวดล้อมต่างๆ ที่เต็มไปด้วยสิ่งยั่วยุนานานับประการ การพลาดพลั้งไปย่อมมีอยู่ได้เป็นธรรมดา

ในบางครั้งนอกจากผู้คนจะไม่สนใจไปเข้าใจเขาเหล่านั้นแล้ว ยังประณามเขาอย่างหนักบ้าง ประณามถึงสถาบันที่เกี่ยวข้องบ้าง เช่น วิจารณ์วงการศาสนาบ้าง (ในกรณีที่คนดีนั้นคือพระ นักบวช) หรือวงการการศึกษาบ้าง (ในกรณีที่คนดีนั้นเป็นครู อาจารย์) ฯลฯ ยิ่งทำให้เกิดวิกฤตศรัทธาต่อสถาบันที่ทำเรื่องดีดีมากขึ้นไปอีก คนที่เป็นคนดีก็เริ่มขยาดมากขึ้น ไม่กล้าอยู่ในสถานะที่ดูเป็น “คนดี” เพราะเดี๋ยวจะถูกเพ่งเล็ง สู้เป็นคนธรรมดาที่บังเอิญทำเรื่องดีดีบ้างท่าทางจะปลอดภัยกว่า หรือร้ายกว่านั้นอาจเลิกศรัทธาในการทำดีไปเลย อย่างที่บางคนพูดว่า “ทำดีได้ดีมีที่ไหน” แล้วยกตัวอย่างคนดีที่ถูกสังคมจัดการแบบนั้นมาคุยกัน

ทั้งนี้ก็มิได้กำลังบอกว่าเราควรจะเฉยเมยหรือส่งเสริมคนดีที่ทำผิดแต่ประการใด แต่กำลังบอกว่ากลไกบางอย่างในสังคมเราอาจเป็นตัวทำลายแทนที่จะส่งเสริมเรื่องดีดีให้เกิดขึ้นในสังคม ลองคิดดูว่าถ้าเราเป็น “คนดี” คนนั้นที่บังเอิญชีวิตเคยผิดพลาดอะไรขึ้นมาสักอย่าง แล้วถูกผู้คนกระหน่ำซ้ำเติมมากมาย แทนที่จะพยายามเข้าใจในเหตุปัจจัยที่อาจเกิดขึ้นกับใครก็ได้ หรือเข้าใจความด้อยปัญญาของคนดีที่ยังไม่ได้บรรลุขั้นสุดท้าย คนที่ดีเหล่านี้อาจแปรสภาพเป็น “คนเคยดี” ไปเลยก็ได้ ไม่เอาแล้วการเป็นคนดีนี่เหนื่อยเหลือเกิน ความคาดหวังมากเหลือเกิน เลิกเป็นดีกว่า ทำชั่วง่ายกว่า ถ้าเป็นอย่างนี้กันมากๆ สังคมของเราคงวุ่นวายมากขึ้นๆ

“การให้อภัย” และ “การเข้าใจถึงสภาวะความเป็นจริง” ของสิ่งที่เกิดขึ้นในแต่ละเหตุการณ์จึงเป็นเครื่องมือช่วยให้คนแต่ละคนสามารถเริ่มต้นความดีกันใหม่ได้ หลายศาสนามีพิธีการเพื่อช่วยให้คนยอมรับความผิดพลาดของเขาเพื่อการเริ่มต้นชีวิตใหม่ที่เป็นคนดียิ่งขึ้น ในกระบวนการนี้ความเข้าใจและการให้อภัยจากผู้อื่นเป็นส่วนประกอบสำคัญแก่คนเหล่านั้น “คนที่เคยพลาดไปในชีวิต” แน่นอนเราคงจะไม่ได้ให้อภัยคนที่ทำผิดแล้วผิดอีก จนคนๆ นั้นมิได้ตระหนักรู้ถึงความผิดพลาดของตน แต่การที่ไม่ฟังกันไม่พยายามเข้าใจกันไม่ให้อภัยกันเลยคงจะไม่ใช่ทางออกที่งดงามเป็นแน่

ในทางกลับกัน ถ้าเราเข้าใจว่าเรื่องดีดีนั้นมีหลายมุมหลายมิติ หรือถ้าเทียบกับภาพกราฟคือมีหลายแกน มากกว่าแค่แกน x กับแกน y แต่อาจมีเป็นร้อยเป็นพันแกน เหมือนเม่น คนแต่ละคนอาจจะทำคะแนนได้ดีในบางมุมแต่คะแนนไม่ดีในบางมุม เป็นผลที่ทำให้เราเห็นภาพคนดีมีตำหนิอยู่เรื่อยๆ นั่นก็เป็นเรื่องธรรมดา กว่าคนหนึ่งคนจะสามารถจัดการกับสิ่งไม่ดีในตัวได้ครบทุกด้านทุกมุมนั้นไม่ใช่เป็นเรื่องง่าย เราจึงอาจเห็นเหตุการณ์ที่คนที่เรียกว่าดีมีข้อผิดพลาดอย่างนั้นอย่างนี้อยู่เรื่อยๆ เมื่อเราเข้าใจความเป็นจริงหรือธรรมชาตินี้แล้ว เราก็จะให้อภัยเขาเหล่านั้นได้ไม่ยาก ถ้ายังทำใจไม่ได้อยู่ ลองนึกว่าถ้าเราเป็นเขา เราโดนอย่างนั้นบ้างเราจะรู้สึกอย่างไร

เมื่อเราให้อภัยคนดีที่พลาดได้แล้ว ความสามารถในการให้อภัยอาจเพิ่มพูนไปสู่คนที่ในชีวิตไม่ค่อยได้ทำดีเท่าไหร่ได้มากขึ้น เราคงเคยพบวัยรุ่นบางคนที่งานประจำคือการตีรันฟันแทงกับคู่ซ้อมต่างสถาบัน หรือวัยรุ่นที่เคยกระทำผิดถูกกักกัน เยาวชนเหล่านี้เป็นคนร้ายร้อยเปอร์เซ็นต์หรือ หรือเขาเพียง “พลาดไป” เพราะเหตุปัจจัยบางอย่าง เพราะความหลงผิดบางอย่าง เพราะความไม่รู้ ถ้ามีคนเข้าใจและให้อภัยเขา เปิดพื้นที่ให้เขาทำเรื่องดีดีเพิ่มขึ้น เมล็ดพันธุ์แห่งความดีในตัวเขาจะมีโอกาสได้งอกเงยขึ้นหรือไม่ จะพลิกจากพื้นที่สีดำเป็นสีขาวหรือไม่ เป็นคำถามที่ชวนให้พวกเราลองทำและพิสูจน์ด้วยตัวเองดู

ผู้เขียนได้พบวัยรุ่นหน้าโหดพร้อมลายสักเต็มตัวในพื้นที่ช่วยเหลือผู้ประสบภัย โดยมูลนิธิกระจกเงา เครือข่ายจิตอาสา น้องๆ เหล่านี้ไปช่วยขุดดินที่ถล่มทับบ้านใน อ.ลับแล จ.อุตรดิตถ์ ช่วงแรกน้องๆ รู้สึกเขินๆ ที่ลงไปช่วยชาวบ้าน ดูเหมือนไม่คุ้นชินกับการช่วยเหลือผู้อื่น ประกอบกับสายตาคนรอบข้างที่มองอย่างไม่ค่อยไว้ใจ แต่เมื่อเขาได้เริ่มทำงาน เริ่มสัมผัสกับการทำดีเพื่อผู้อื่น เห็นความชื่นบานของชาวบ้านที่เขาไปช่วยเหลือ เห็นความตั้งใจทำงานของผู้อื่นที่ช่วยขุดดินเหมือนกัน แม้จะแตกต่างกันจากภายนอก บ้างก็แรงน้อยกว่ามาก แต่ก็พยายามช่วยเหลือชาวบ้านเต็มที่เท่าที่มีแรง เห็นทีมงานอาสาสมัครระยะยาวที่เสียสละเวลาส่วนตัวของตนไปช่วยคนในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง ความงดงามของเรื่องดีดีใกล้ตัวน้องๆ ประกอบกับเรื่องดีดีในตัวของเขาเองค่อยๆ ผลิบานขึ้น ทำให้น้องๆ หน้าโหดหลั่งน้ำตาออกมาขณะพูดกับเพื่อนอาสาที่ร่วมกันขุดดินมาทั้งวัน “ขอบคุณนะครับที่ให้เปิดโอกาสพวกผมมาทำเรื่องดีดี อย่าตัดสินพวกผมแต่จากภายนอก แม้เราจะเคยทำเรื่องไม่ดีมาก่อน แต่ไม่ได้แปลว่าเราไม่อยากทำดีนะ...” พูดไปน้ำตาร่วงไป หน้าตาที่ดูเหี้ยมเกรียมเมื่อเช้ากลายเป็นเพียงเด็กใจดีคนหนึ่งในตอนค่ำ เรียกน้ำตาผู้ฟังรอบวง

เราไม่รู้ว่าน้องๆ เหล่านั้นจะเปลี่ยนแปลงไปได้ถาวรแค่ไหน เมื่อเขากลับสังคมเดิมของเขา คนจะเข้าใจเขาเหมือนที่พวกเราเห็นน้องๆ กลุ่มนี้ทำดีหรือไม่ เป็นคำถามคล้ายกับเหตุการณ์เมื่อคนดีทำผิดพลาดเช่นเดียวกัน

บทความที่ ๕: เกมสติ (Sati Game)

โดย มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ
เครือข่ายจิตตปัญญาศึกษา
ContemplativeEducation@yahoo.com
คอลัมน์ ณ พรมแดนแห่งความรู้ โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ ๑๖ กรกฎาคม ๒๕๔๙
------------------------------------------
คำถามที่ผู้เขียนพบได้บ่อยครั้งจากการบรรยายหรือทำกระบวนการเรื่องการบริหารคนและองค์กรให้กับเหล่าผู้บริหาร คือการจัดการกับอารมณ์และความรู้สึกที่ไม่ค่อยสบายของตัวผู้บริหารเอง เพราะเมื่อบริหารอารมณ์ตัวเองไม่ได้ ก็พลอยทำให้บริหารลูกน้องหรือผู้ร่วมงานไม่ได้ แม้แต่องค์กรที่ดูแลอยู่ก็บริหารไม่ได้ จึงไม่เป็นที่สงสัยกันแล้วว่าทำไมปัจจุบันผู้บริหารมากมายจึงสนใจไปฝึกสมาธิ ฝึกวิปัสสนา หรือหาวิธีการบริหารจิตใจของเขากันมากขึ้น

“อาจารย์ ผมรู้นะว่าโกรธแล้วผมก็จะเผลอพูดอะไรไม่ดีออกไป แล้วก็ต้องมาตามแก้กับผลที่เกิดจากการพูดที่ไม่สมควรของผม แต่...มันยากนะอาจารย์ กว่าจะรู้ตัวก็หลุดออกไปซะแล้ว” เป็นประโยคที่ผู้เขียนได้ยินเป็นประจำ

ผู้เขียนจึงมักยกตัวอย่างกระบวนการทั่วไปให้ฟัง “พอเราขับรถไปบนถนน มีคนขับรถปาดหน้า เราทำอย่างไรกันคะ” บางคนตอบว่า “ปาดหน้ารถกลับไปเลย ถือดีอย่างไรมาปาดหน้ารถเรา ไม่รู้จักเราซะแล้ว” บางคนก็ตอบว่า “ก็ด่าออกไปเลย แล้วแต่จะนึกสรรหาคำมาได้ (แม้จะรู้อยู่เต็มอกว่าเขาไม่ได้ยินหรอก)” บางคนก็ว่า “โกรธซิแต่ไม่ได้ทำอะไรหรอกนะ” ฯลฯ ก็เป็นดีกรีการเกิดปฏิกิริยาที่แตกต่างกันหลังถูกกระทบจากภาพการถูกปาดหน้ารถ

ถ้าเราลองมานึกกระบวนการกันดีๆ ตั้งแต่ถูกปาดหน้ารถ อันดับแรกคือ “เราเห็นรถมาปาดหน้ารถเรา” แล้วก็ตามด้วย “แบบนี้เรียกว่าปาดหน้ารถนิ” “เรารู้สึกไม่พอใจแล้วนะที่มาปาดหน้ารถของเรา” “เรามีอารมณ์โกรธแล้วนะ ถือดีอย่างไรมาทำอย่างนี้กับเรา” “อย่างนี้ต้องทำอะไรตอบโต้หน่อยแล้ว” “หนอยชะ... (ว่าออกมาเลยคำไม่น่าฟังต่างๆ)” “เจ้า...นี่ต้องโดนสั่งสอนซะหน่อย ขับไปปาดหน้ารถคืนดีกว่า” ....ถ้าหนักมากๆ อาจถึงขั้นลงไปชกต่อยทำร้ายร่างกายกันด้วยวิธีต่างๆ ดูรวมๆ แล้ว...กระบวนการนี้มีหลายขั้นตอน เพียงแต่พอเกิดขึ้นจริงใช้เวลาแป๊ปเดียวเท่านั้นเอง

ทีนี้คำถามก็มาตกอยู่ที่ว่า แล้วเราจะบริหารความไม่สบายกายไม่สบายใจตรงนี้ได้อย่างไร บางทีก็เกิดในที่ทำงานของเราเอง เช่น คนหนึ่งในที่ทำงานพูดอะไรออกมา เราได้ยินเข้าหู แล้วก็เริ่มรู้สึกไม่พอใจ มากๆ เข้าก็โกรธบ้างแค้นบ้าง อาจตอบโต้ออกไปบ้าง หรือเก็บแค้นอยู่ต่อไป รอการจัดการที่หนักหน่วงขึ้น หนักเข้าถ้าทางนั้นตอบโต้ไปมาอีก ทีนี้ก็มีสงครามกันไปเรื่อยๆ ในองค์กร ร้อนระอุกันไปทั่ว ฯลฯ ล้วนแต่เป็นกระบวนการของความไม่สบายหนักอึ้งทั้งสิ้น คำตอบต่อคำถามนี้ง่ายนิดเดียว คือ “ทันเร็วก็เบาเร็ว” หรือการมีสติทันกับแต่ละเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เหมือนเรากำลังเล่นเกมคอมพิวเตอร์ ... “เกมสติ”

ลองนึกภาพเหมือนเราเล่มเกมคอมพิวเตอร์จำพวกมีอุกกาบาตลอยเข้ามา ถ้ากระทบโดนเราก็เสียแต้ม ถ้าเรายิงโดนอุกกาบาตเราก็ได้คะแนน ยิ่งยิงเร็วคะแนนยิ่งมาก ยิ่งเข้ามาใกล้เราเท่าไหร่ก็ยิ่งอันตรายและมีโอกาสโดนทำเราให้เสียแต้มไป วิธีเล่นเกมสตินี้ก็ง่ายๆ คือเพียงแต่เราดักอุกกาบาตให้ทัน ทันเร็วเท่าไหร่ก็ปลอดภัย หรือได้คะแนนมากขึ้นเท่านั้น เช่น พอรถเห็นรถปาดหน้าปั๊ป “เห็นรถปาดหน้า” รู้สึกถึงการเห็นนั้นทัน ...คะแนนสูงสุด ไม่มีผลข้างเคียงอื่นให้เราร้อนใจเหนื่อยใจจากการเห็นนั้นเลย หรือถ้าไม่ทัน ตอนที่เริ่มรู้สึกไม่พอใจกับการถูกปาดหน้า “รู้สึกไม่พอใจ” ทันขึ้นมาก็จะแค่รู้สึกขุ่นๆ รู้ทันก็หายไปเอง ไม่ต้องไปไล่ตีให้ความรู้สึกไม่พอใจหายไป “แค่ทัน” เท่านั้นก็พอ เพราะโชคดีที่จิตเราทำงานได้ทีละอย่าง พอจิตบอกว่า “ฮั่นแน่ เรากำลังไม่พอใจ” จิตที่กำลังไม่พอใจตอนนั้นก็ไม่ได้ทำงานแล้ว เพราะจิตที่กำลังรู้ทัน ทำงานแทนไปแล้ว ...แต่อาจแค่แป๊ปเดียวนะ ถ้าเผลออาจกลับมาอีก นั่นแปลว่าเราควรรู้ทันอยู่เป็นระยะๆ จนกว่าเหตุของเรื่องจะหายไปทำให้ความรู้สึกไม่พอใจนั้นไม่เกิดอีก

เช่นเดียวกัน ถ้าไม่ทันความรู้สึกไม่พอใจนี่ล่ะ ปล่อยจนก่อร่างสร้างอาณาจักรกลายเป็นอารมณ์โกรธ ...ถึงโกรธมาก ก็กลับมาดูอีก “อ๊ะๆ เราทันนะ เรากำลังโกรธนี่” พอทักทันและหนักแน่นพอ จิตใหม่ที่ทันก็มาแทนที่จิตที่โกรธ ถ้าไม่ทัน เอาล่ะ คำพูดก็ตาม มือไม้ก็ตาม หรืออาการต่างๆ จากความโกรธอาจพุ่งออกมาในท่าทางที่ไม่น่าดูไม่น่าฟังได้ ถึงตอนนั้น ก็คงได้แต่รับผลไปจากการกระทำที่เกิดขึ้น เรียกว่าตามแก้กันไป ไม่ทันแล้วนี่ เป็นเกมคอมพิวเตอร์ก็คือเกมโอเวอร์ หรือโดนเข้าแล้ว เสียแต้ม
ดังนั้น การเล่มเกมสตินี้ หลักการง่ายๆ เพียงทักให้ทันกับแว๊บต่างๆ ที่ผุดขึ้นหรือเข้ามาในใจเรา ประตูเข้าของการผุดต่างๆ นี้ ได้แก่ ตา (การมองเห็นภาพต่างๆ) หู (ได้ยินเสียงหรือคำพูดต่างๆ) จมูก (ได้กลิ่น) ลิ้น (รสต่างๆ ที่ผ่านเข้ามา) กายสัมผัส (ความรู้สึกทางกาย นุ่ม แข็ง ลื่น เหนียว) และใจ (คิดนั่นคิดนี่ แว๊บต่างๆ ในใจ) รวมทั้งสิ้น ๖ ประตู มาทางไหนก็ดักหรือทักทางนั้น ดักได้เร็วก็ได้คะแนนมากหน่อย เพราะผลกระทบทางลบที่ตามมาจะน้อยตาม ถ้าดักช้าหน่อยก็ดีกว่าดักไม่ได้ ดักไม่ทันก็โดนผลกระทบเข้าไปเต็มๆ

เกมนี้ถ้าเล่นเป็นจะเริ่มรู้สึกสนุก ยิ่งชำนาญมากขึ้นกล่องใจของเราที่มี ๖ ประตูนี้ก็จะว่างมากขึ้น โล่งขึ้น เหมือนระบบประมวลผลของคอมพิวเตอร์ที่เปิดโปรแกรมเฉพาะที่จำเป็น เครื่องก็วิ่งเร็วหน่อย คล่องกว่า ไม่มีไวรัสรบกวน ถ้าเราเผลอ ประมาทให้ไวรัส อุกกาบาต หรือให้สิ่งที่มากระทบประตูทั้ง ๖ เราเข้ามาสร้างความวุ่นวายในใจได้มากเท่าไหร่ เครื่องประมวลผลก็อาจจะวุ่นวาย ตีรวน หรือไม่ก็หนืดๆ ซึมๆ เดินช้า หรือแฮงก์ไปเลยก็ได้ บางกรณีพอตัวเองเครื่องรวน ยังส่งไวรัสกระจายให้คนอื่นได้รับอีกต่างหาก ยิ่งก่อเหตุร้ายขึ้นไปอีก

เทคนิคการเล่นให้สนุกนั้น เพียงแต่สร้างความพอดีให้เหมาะเจาะ หรือที่คุ้นๆ กับคำว่า “ทางสายกลาง” คือ ไม่หย่อนหรือประมาทเกินไปจนไวรัสอุกกาบาตเข้ามาเต็มกล่อง หรือไม่ตึงเครียดเกินไปว่าฉันจะต้องดักเจ้าอุกกาบาตพวกนี้ไม่ให้เข้ามาเลย หรือเข้ามาก็จะตีให้ตาย นี่ก็หนักไป นอกจากเล่นไปเครียดไปไม่สนุกแล้ว อาจจะทำให้เกิดผลเหมือนลูกโยโย่ซะด้วยซ้ำ คือยิ่งเคร่งเกินไปเลยสวิงแกว่งไปอีกข้างมากขึ้นซะอีก ดังนั้นเทคนิคจึงอยู่ที่ความพอประมาณ พอดีๆ กลางๆ สบายๆ เล่นเกมไปด้วยความสนุกและสบาย ได้แต้มมั่งไม่ได้มั่งช่างมัน เล่นไปเรื่อยๆ เดี๋ยวก็จะชำนาญขึ้นได้เอง จะทำไม่ได้บ้างก็เป็นเรื่องธรรมดามากๆ ความไม่แน่นอนเป็นธรรมชาติของทุกสิ่งอยู่แล้ว เล่นไปได้บ้างไม่ได้บ้างยังดีกว่าโกรธเกร็งหยุดเล่นไปเลย ทีนี้พาลยุ่งเหยิงกันไปใหญ่ ปล่อยให้ไวรัสกระจายไปทั่ว

ท่านผู้อ่านลองเล่ม “เกมสติ” ดูซิคะ ใช้ร่ากายและจิตใจของท่านเป็นอุปกรณ์การเล่น ได้ผลอย่างไร หรือพบอุปสรรคอะไร คุยกันได้ค่ะ :-)